Boekrecensie & verloting: Over de kop van Brankele Frank – over burn-out, stress en herstel

Wat gebeurt er met ons lichaam en brein wanneer stress langdurig aanhoudt? En waarom is herstellen niet alleen een individuele, maar ook een gezamenlijke verantwoordelijkheid? Een persoonlijke boekrecensie over burn-out, mantelzorg en vertrouwen.

Soms komt een boek precies op het juiste moment op je pad. Over de kop van neurobioloog en consultant Brankele Frank is voor mij zo’n boek. Het werd me aangeraden door een van mijn coachees, die zelf een burn-out doormaakte. Inmiddels heb ik het met veel belangstelling gelezen. Niet alleen vanuit mijn professionele nieuwsgierigheid als loopbaancoach, maar ook vanuit mijn persoonlijke ervaringen.

In dit artikel deel ik de inzichten uit het boek die voor mij het meest waardevol en herkenbaar zijn. Ook verloot ik vijf exemplaren onder mijn nieuwsbrieflezers. Iets voor jou?

Rond mijn dertigste maakte ik zelf een burn-out door. Destijds speelde een combinatie van onverwerkt trauma uit het verleden en belastende werkomstandigheden een belangrijke rol. Nu, ruim twintig jaar later, bevind ik me in een heel andere levensfase. Als mantelzorger voor mijn veel oudere partner (86) ervaar ik opnieuw hoe periodes van aanhoudende stress een aanslag kunnen zijn op lichaam en geest.

Of dat een burn-out is? Die vraag laat ik graag open. Ik ben geen diagnosticus en kan mezelf geen diagnose toedichten. Dat hoeft ook niet. Wat ik wél weet, is dat langdurige verantwoordelijkheid, onzekerheid en alertheid hun sporen kunnen nalaten. En dat het bijzonder behulpzaam is om te begrijpen wat er dan eigenlijk in je lichaam en brein gebeurt. En wat je dan kunt doen.

Over de kop was voor mij dan ook meer dan een interessant boek. Het werd een wake-upcall.

Door Petra Hiemstra, 28 oktober 2026

Wat is een burn-out eigenlijk?

In Over de kop begint Brankele Frank met een ogenschijnlijk eenvoudige vraag: wat verstaan we eigenlijk onder een burn-out? Het antwoord blijkt minder eenduidig dan je misschien zou verwachten.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschrijft burn-out als een verschijnsel dat voortkomt uit chronische stress op het werk die niet succesvol is aangepakt. Daarbij onderscheidt de WHO drie dimensies: uitputting, een toenemende mentale afstand tot het werk of negatieve gevoelens daarover en een verminderd gevoel van professionele effectiviteit. De WHO beschouwt burn-out nadrukkelijk als een werkgerelateerd verschijnsel en niet als een zelfstandige medische aandoening.

De Nederlandse richtlijnen voor overspanning en burn-out hanteren een andere, klinische benadering, waarbij onder meer langdurige stress, uitputting en beperkingen in het dagelijks functioneren een rol spelen.

Frank laat zien hoe belangrijk het is om zorgvuldig met deze begrippen om te gaan. Want stress, overspanning en burn-out zijn niet zomaar inwisselbaar.

Dat herken ik ook uit mijn coachpraktijk. Langdurige overbelasting kan allerlei oorzaken hebben. Denk aan hoge werkdruk, gebrek aan autonomie, perfectionisme, een sterk verantwoordelijkheidsgevoel, onvoldoende grenzen kunnen aangeven, ingrijpende ervaringen uit het verleden of langdurige zorg voor een naaste.

Vaak is het niet één enkele factor, maar juist een combinatie van omstandigheden die iemand uit balans brengt.

Als je stresssysteem voortdurend aan blijft staan

Ons stresssysteem helpt ons om in actie te komen wanneer dat nodig is. Een prachtig evolutionair mechanisme dat ons in staat stelt om te reageren op gevaar, uitdagingen en onverwachte omstandigheden. Maar wat gebeurt er wanneer de spanning niet meer werkelijk verdwijnt?

Frank onderscheidt acute stressoren, die een duidelijk begin en einde hebben, en chronische stressoren, die langdurig aanwezig kunnen blijven.

Als mantelzorger herken ik beide. Wanneer mijn partner Frans opnieuw ernstig ziek wordt, schakelt mijn systeem onmiddellijk over op handelen. Er moet van alles worden georganiseerd, afgestemd en geregeld. Op zulke momenten blijkt hoeveel energie en daadkracht een mens kan mobiliseren.

Maar ook wanneer het acute gevaar geweken is, blijft er vaak een zekere waakzaamheid bestaan. Wanneer dient de volgende complicatie zich aan? Hebben we alles voldoende georganiseerd? Wat kan ik nog meer doen om risico’s te beperken? En hoe zorg ik ervoor dat Frans veilig en zo zelfstandig mogelijk thuis kan blijven wonen?

Die voortdurende alertheid kost energie. Ook wanneer je de zorg met alle liefde van de wereld verleent.

Allostatische belasting: de prijs van voortdurend aanpassen

Een van de begrippen die ik uit dit boek meeneem, is allostatische belasting. Ons lichaam beschikt over een indrukwekkend vermogen om zich aan veranderende omstandigheden aan te passen. Hormonen, zenuwstelsel, immuunsysteem en stofwisseling werken voortdurend samen om ons functioneren mogelijk te maken. Maar dat aanpassingsvermogen is niet onbeperkt.

Wanneer stress zich langdurig opstapelt en herstel onvoldoende plaatsvindt, kunnen onze regulatiesystemen ontregeld raken. Frank beschrijft hoe die voortdurende aanpassingen uiteindelijk hun tol kunnen eisen en introduceert de begrippen herstelschuld en slaapschuld. Ze helpen begrijpen waarom een enkele goede nacht of een ontspannen weekend niet altijd voldoende is om je weer volledig uitgerust te voelen.

Het lichaam houdt als het ware een rekening bij. En soms blijkt die hoger dan je zelf in de gaten had.

Wat mij vooral treft, is dat je onder grote druk nog lange tijd behoorlijk kunt functioneren, terwijl je ondertussen steeds verder inteert op je reserves. Dat geldt misschien wel in het bijzonder voor mensen die gewend zijn veel verantwoordelijkheid te dragen, snel te schakelen en oplossingen te vinden. Eigenschappen die in het dagelijks leven buitengewoon behulpzaam kunnen zijn, maar die ook kunnen verhullen hoeveel energie iets werkelijk kost.

Chronische stress is niet alleen iets tussen je oren

Frank besteedt als wetenschapper uitgebreid aandacht aan de lichamelijke gevolgen van langdurige stress. Ze beschrijft hoe chronische stress samenhangt met veranderingen in hersengebieden die betrokken zijn bij geheugen, emotionele verwerking en stressregulatie. Ook laat ze zien hoe slaap, stofwisseling, cortisol en het immuunsysteem elkaar beïnvloeden.

Een onderzoeksbevinding die me bijzonder trof, betreft mantelzorgers bij wie kleine wondjes gemiddeld negen dagen later genazen dan bij een controlegroep. Zo’n gegeven maakt tastbaar dat langdurige stress niet uitsluitend een psychologische ervaring is. Het lichaam doet volop mee.

Frank onderscheidt bovendien vier categorieën stresssymptomen: lichamelijke, emotionele, cognitieve en gedragsmatige signalen. Denk aan slaapproblemen, vermoeidheid, prikkelbaarheid, concentratieverlies, piekeren of sociale terugtrekking.

Niet ieder signaal betekent dat iemand een burn-out heeft. Maar samen kunnen ze wel aanleiding zijn om serieus te onderzoeken wat er speelt.

Zelf denkt mijn hoofd vaak: je kunt best nog even door. Tandjes op elkaar! Discipline heb ik van huis uit meegekregen. Maar door dit boek realiseerde ik me hoezeer mijn sociale leven het afgelopen jaar op rantsoen was geraakt. Afspraken met vrienden en vriendinnen schoten er regelmatig bij in. Nu ben ik gelukkig gezegend met heel veel begripvolle mensen om me heen. Maar toch … het knaagt.

Herstellen kun je niet altijd alleen

Voor mij was Over de kop vooral een wake-upcall. Het boek hielp me beseffen hoezeer ik de afgelopen periode mijn eigen energiebronnen had uitgeput. Hoe lang je op wilskracht, verantwoordelijkheidsgevoel en liefde kunt doorgaan, terwijl je lichaam ondertussen een steeds hogere rekening presenteert.

Het gaf me ook een belangrijke steun in de rug om steeds nadrukkelijker aan de bel te trekken bij de gemeente Utrecht.

Al tien maanden proberen we verschillende noodzakelijke voorzieningen voor Frans georganiseerd te krijgen. Voorzieningen die wezenlijk zijn voor zijn veiligheid, zelfstandigheid en mogelijkheden om thuis te blijven wonen.

Wanneer processen stagneren, afspraken niet worden nagekomen en communicatie uitblijft, komt de verantwoordelijkheid voor het oplossen van problemen steeds opnieuw bij de mantelzorger terecht.

Uiteindelijk heb ik, met hulp van juristen uit mijn netwerk, een officiële klacht ingediend. Niet om de samenwerking op scherp te zetten, maar juist om de regie over de aangevraagde voorzieningen terug te leggen waar die thuishoort: bij de organisaties die verantwoordelijk zijn voor de besluitvorming en uitvoering.

Want hoe herstel je wanneer de omstandigheden die je stress veroorzaken onverminderd voortduren?

Je kunt nog zo goed naar je lichaam luisteren, je grenzen bewaken en proberen voldoende rust te nemen. Maar wanneer wezenlijke processen buiten je invloedssfeer blijven stagneren, is herstel buitengewoon ingewikkeld.

Dat is misschien wel een van de belangrijkste inzichten die ik aan het lezen van dit boek verbind:

Herstel is niet alleen iets wat je zelf moet doen. Herstel moeten we ook samen mogelijk maken.

Dat geldt voor werkgevers, leidinggevenden, collega’s, familieleden, vrienden, zorgprofessionals en overheidsinstanties. Iedereen die invloed heeft op de omstandigheden waarin iemand probeert te herstellen, kan bijdragen aan het verminderen van stress. Of die, soms onbedoeld, juist vergroten.

Vertrouwen als bron van herstel

Wat ik het afgelopen jaar als bijzonder waardevol heb ervaren, is de steun van mijn Broodfonds.

Dankzij de financiële ondersteuning van mijn medeondernemers hoefde ik me, naast alle zorgen en verantwoordelijkheden die de mantelzorg met zich meebracht, in ieder geval geen grote financiële zorgen te maken.

Dat gaf me de ruimte om in mijn eigen tempo te blijven werken, de dingen te blijven doen die me energie geven en tegelijkertijd voldoende aandacht te besteden aan wat mijn lichaam en geest nodig hadden.

Maar misschien nog wel belangrijker dan de financiële ondersteuning was het vertrouwen dat daaruit sprak.

Geen voortdurende verantwoording hoeven afleggen. Niet steeds hoeven bewijzen dat je werkelijk minder belastbaar bent. Geen druk om sneller te herstellen of meer te presteren dan op dat moment verstandig is.

Gewoon het vertrouwen krijgen dat je zelf, naar eer en geweten, doet wat binnen je mogelijkheden ligt.

Ik realiseer me dat dit in veel arbeidsrelaties anders kan zijn. Sommige werknemers ervaren juist extra spanning door de manier waarop leidinggevenden of bedrijfsartsen hun belastbaarheid beoordelen, hoe begrijpelijk de behoefte aan zorgvuldige begeleiding en beoordeling ook is.

Voor mij persoonlijk is dat vertrouwen bijzonder helend geweest. Het heeft me geholpen mijn autonomie te behouden, mijn energie zorgvuldig te verdelen en te voorkomen dat mijn batterij nog verder leegliep dan nodig.

Het maakt voor mij iets wezenlijks duidelijk: herstel vraagt niet alleen om minder belasting, maar ook om een omgeving waarin je je veilig, gesteund en vertrouwd voelt.

Vertrouwen geeft ruimte om te herstellen. Wantrouwen kan juist nieuwe stress veroorzaken.

Begrijpen helpt om beter te voelen

Wat ik bij veel hoogbegaafde volwassenen en andere hoogvliegers herken, is een sterke behoefte om te begrijpen hoe iets werkt. Dat geldt voor organisaties, relaties en maatschappelijke vraagstukken, maar evengoed voor ons eigen lichaam.

Kennis kan ons helpen om ervaringen te ordenen, patronen te herkennen en signalen eerder op te merken. Niet om alles met ons verstand te beheersen, maar juist om meer ruimte te maken voor voelen en waarnemen.

Dat is misschien wel wat ik persoonlijk het waardevolst vind aan Over de kop.

Brankele Frank schrijft openhartig over haar eigen burn-out en herstel. Ze combineert persoonlijke ervaringen met wetenschappelijke kennis, relativeringsvermogen en soms heerlijk beeldende taal.

Haar begrippen helpen mij om beter te begrijpen waarom mijn lichaam soms anders reageert dan mijn hoofd zou willen. Waarom herstel tijd vraagt. Waarom rust niet altijd vanzelf ontstaat zodra de omstandigheden verbeteren.

Voor veel hoogvliegers is begrijpen een belangrijke ingang tot ervaren. Wanneer je weet hoe iets werkt, kun je het vaak ook beter herkennen, voelen en waarnemen.

Dat raakt voor mij ook aan de essentie van Grootluisteren: niet alleen aandachtig luisteren naar anderen, maar ook naar de signalen van je eigen lichaam. En vooral: daar vervolgens gehoor aan geven.

Een boek dat een podium verdient

Over de kop heeft me geraakt door de combinatie van persoonlijke openhartigheid, wetenschappelijke onderbouwing en toegankelijke, soms heerlijk beeldende taal.

Wat ik bijzonder waardeer, is dat Brankele Frank haar eigen ervaringen verbindt met wetenschappelijke inzichten. Ze helpt me om beter te begrijpen wat langdurige stress met ons lichaam en brein kan doen, waarom herstel ingewikkeld kan zijn en hoe belangrijk het is om onze eigen signalen serieus te nemen.

Ik gun dit boek dan ook een groot lezerspubliek. Niet alleen mensen die zelf met burn-outklachten of langdurige stress te maken hebben, maar ook mantelzorgers, leidinggevenden, coaches en andere professionals die willen begrijpen wat overbelasting betekent.

Voor mij persoonlijk is het vooral (opnieuw en opnieuw) een uitnodiging om beter naar mijn eigen lichaam te luisteren, de signalen serieus te nemen en daar waar mogelijk naar te handelen.

En misschien is dat wel mijn belangrijkste inzicht: herstel is niet alleen een individuele verantwoordelijkheid. Het is iets wat we samen mogelijk moeten maken.

Win een exemplaar van Over de kop!

Omdat ik dit boek graag onder de aandacht breng, verloot ik vijf exemplaren van Over de kop van Brankele Frank onder de eerste tien lezers die reageren na het verschijnen van dit artikel in mijn nieuwsbrief in het najaar van 2026.

Wil je kans maken op een exemplaar? Stuur dan een e-mail naar petra.hiemstra@haagsehoogvliegers.nl met als onderwerp Over de kop.

Onder de eerste tien inzendingen verloot ik vijf boeken. De winnaars maak ik na afloop op deze plek bekend.

Kun je niet wachten? Je kunt het boek direct hier bestellen bij bol.com of managementboek.nl

Reacties, leestips en inzichten zijn welkom!

Heeft Over de kop jou ook geraakt? Herken je iets in mijn ervaringen? Of heb je zelf waardevolle inzichten of literatuurtips over burn-out, chronische stress, mantelzorg of herstel die je graag wilt delen?

Misschien ken je andere boeken die een podium verdienen, of heb je gedachten en ervaringen die ook anderen verder kunnen helpen.

Ik ontvang je reacties, leestips en suggesties graag! De meest waardevolle bijdragen deel ik met plezier onder dit artikel, uiteraard uitsluitend met jouw uitdrukkelijke toestemming.

Zo kunnen we elkaar blijven inspireren, ondersteunen en vooruithelpen.

Veel leesplezier gewenst!