Uitmuntende zorg voor de patiënt. Maar wie zorgt er voor de mantelzorger?
Elf gouden regels voor mantelzorgvriendelijke ziekenhuizen, revalidatiecentra, zorgorganisaties, gemeenten en werkgevers
De afgelopen anderhalf jaar heb ik van dichtbij ervaren hoe fantastisch onze gezondheidszorg kan zijn. Ambulanceverpleegkundigen, artsen, huisartsen, verpleegkundigen, fysiotherapeuten, ergotherapeuten en thuiszorgmedewerkers: ik heb diep respect gekregen voor hun deskundigheid, betrokkenheid en menselijkheid. De medische en paramedische zorg voor mijn partner Frans was en is werkelijk uitmuntend. Daarover niets dan lof.
Tegelijkertijd heb ik iets anders ervaren. Iets wat me, nu ik erop terugkijk, heel verdrietig maakt. Terwijl Frans als patiënt alle aandacht kreeg, leek ik als mantelzorger soms nauwelijks te bestaan. Niet als mens met eigen behoeften, niet als gelijkwaardige partner in de zorg en al helemaal niet als iemand die zelf ook bescherming en ondersteuning nodig heeft.
Geschreven door Petra Hiemstra, 19 november 2026
Toen Frans ernstig ziek werd door een bloedvergiftiging, lag hij twee weken acuut in het ziekenhuis. Zijn ontstekingswaarde was opgelopen tot boven de 300 en hij had last van heftige pijn, angstige hallucinaties en ernstige onrust. Juist op zulke momenten is de aanwezigheid van een vertrouwd gezicht van onschatbare betekenis. Iemand die je kent, je geruststelt, je hand vasthoudt en je helpt om weer een beetje grip op de werkelijkheid te krijgen.
Ik sliep die hele periode naast hem, op een sluiskamer met een eigen badkamer. Soms was ik bijna twintig uur per dag bezig hem gerust te stellen, bij hem te blijven, hem te helpen met plassen en naar douche of het toilet te begeleiden. Ik deed dat uit liefde en omdat ik merkte hoeveel mijn aanwezigheid voor hem betekende. Maar voortdurend alert zijn, ook ’s nachts, vraagt ontzettend veel energie.
Die voortdurende nabijheid leverde iets op wat ik Toegevoegde ZorgWaarde zou willen noemen: de extra kwaliteit van zorg die ontstaat wanneer een naaste met persoonlijke kennis, aandacht en liefde bijdraagt aan het welzijn van een patiënt. Ik ken Frans, herken zijn angsten en wist vaak hoe ik hem kon kalmeren. Daarmee ondersteunde ik niet alleen hem, maar indirect ook het zorgpersoneel. Tegelijkertijd vroeg die inzet enorm veel van mijn eigen energie.
En precies daar wringt het. Toegevoegde ZorgWaarde van mantelzorgers wordt vaak als vanzelfsprekend benut, terwijl hun eigen behoeften en belasting nauwelijks worden meegewogen. Terwijl wij beschikten over een eigen kamer met badkamer, moest ik bijna smeken om een boterham. Een gekookt eitje was al helemaal onbespreekbaar. Op een ochtend vroeg een verpleegkundige of ik niet thuis kon gaan douchen. Terwijl ik juist daar verbleef omdat Frans mijn nabijheid en hulp nodig had. Mijn antwoord kwam direct en was helder. Nee. Dat. Wil. Ik. Niet. En. Ga. Ik. Niet. Doen.
Voor mijn avondeten moest ik naar de plaatselijke Albert Heijn, een magnetronmaaltijd kopen en die opwarmen in een keukentje bij de recreatieruimte. Ook kreeg ik tweemaal een onterecht verwijt over het niet opruimen van de ziekenhuiskamer. Een van die keren was midden in de nacht, nadat een urinaal was omgevallen waarvoor geen houder was geplaatst. De verpleegkundige schrok van het incident en reageerde haar frustratie op mij af.
Pas nadat ik na twee weken een klacht indiende, bleek dat er wel degelijk een regeling voor rooming-in bestond, waarbij ook eten en drinken voor de naaste verzorgd kon worden. Waarom had niemand me daar eerder op gewezen? Waarom moest ik eerst klagen voordat iemand oog kreeg voor mijn situatie?
Een mantelzorger die dag en nacht bijspringt, is geen gratis personeelslid. Het is een mens die óók moet eten, slapen, douchen en herstellen.
In het ziekenhuis was gelukkig een transferverpleegkundige betrokken die hielp om de overgang van Frans naar het revalidatiecentrum goed te organiseren. Dat was prettig en professioneel. Juist wanneer iemand ernstig ziek is geweest, is een zorgvuldige overdracht van onschatbare waarde.
Hoe anders verliep het vertrek uit het revalidatiecentrum. De behandelend arts deelde op enig moment eenvoudigweg mee dat Frans over twee dagen naar huis mocht. Zonder vooraf met mij af te stemmen of de thuissituatie voldoende was voorbereid, of de benodigde ondersteuning daadwerkelijk beschikbaar was en of ik als mantelzorger de zorg thuis kon opvangen. Ook een goede afstemming met de huisarts heb ik daarbij gemist.
Ik had het gevoel dat Frans als het ware over de schutting werd gegooid. Alsof het ontslag uit de instelling automatisch betekende dat de zorg thuis wel geregeld zou zijn. Maar wie controleert of de noodzakelijke hulpmiddelen aanwezig zijn, de thuiszorg kan starten, de huisarts op de hoogte is en de mantelzorger voldoende is toegerust? En wie neemt verantwoordelijkheid wanneer dat allemaal nog niet het geval is?
Dat raakt aan een wezenlijk onderscheid: een patiënt medisch klaar verklaren voor ontslag is niet hetzelfde als zorgen dat iemand veilig naar huis kan. Goede zorg eindigt niet bij de uitgang van een ziekenhuis of revalidatiecentrum. Zij vraagt om een warme overdracht, waarin alle betrokkenen samen vaststellen dat de volgende stap verantwoord is.
Na het ziekenhuis en de revalidatie begon een volgende fase. Frans had voorzieningen nodig om thuis veilig en zelfstandig te kunnen blijven wonen. Een aangepaste badkamer, een passende mobiliteitsvoorziening en voldoende huishoudelijke ondersteuning. Geen luxe, maar voorwaarden om zijn dagelijks leven mogelijk te maken.
Wat volgde, was een maandenlang traject van bellen, mailen, overleggen, documenten verzamelen, wachten en opnieuw bellen. Beschikkingen kwamen pas nadat ik klachten had ingediend en waren bovendien niet altijd volledig of correct. Voorzieningen lieten maanden op zich wachten, terwijl de zorgvraag niet wachtte en ik ondertussen steeds meer taken op me nam.
Na tien maanden vriendelijk, constructief en oplossingsgericht samenwerken vroeg ik een gemeentelijke medewerker letterlijk: ‘Moet ik nu echt een klacht indienen om zaken voor elkaar te krijgen?’ Het antwoord was onthutsend: ‘Tsja, als u het niet probeert, dan weet u het niet, hè?!.’
Daar stond ik dan. Een mantelzorger die alles had geprobeerd om liefdevol en constructief SAMEN te werken, kreeg feitelijk te horen dat klagen misschien de aangewezen route was om verder te komen.
Waarom moet een mantelzorger eerst veranderen in een klachtenfunctionaris voordat een organisatie in beweging komt?
Neem de huishoudelijke ondersteuning. Frans krijgt twee uur per week hulp. In die tijd wordt de basis gedaan. Met een halfuur extra zou het hele huis goed kunnen worden bijgehouden. Dat halve uur betekent voor mij dat ik in het weekend niet opnieuw zelf aan de slag hoef.
Wie denkt dat een halfuur weinig voorstelt, heeft waarschijnlijk nooit structureel intensieve mantelzorg verleend. Als je in een weekend al zestien uur bezig bent met zorg, boodschappen, vervoer, administratie en praktische ondersteuning, kan juist dat halve uur het verschil maken tussen even op adem komen en opnieuw over je grenzen gaan.
Daarom begrijp ik ook niet hoe gemakkelijk er soms wordt gesproken over bezuinigingen op huishoudelijke hulp. Wat op de ene begroting een besparing lijkt, kan elders leiden tot overbelasting, ziekteverzuim, duurdere zorg of het volledig wegvallen van een mantelzorger.
Een halfuur extra ondersteuning kan goedkoper zijn dan een mantelzorger die uitvalt.
In het publieke debat wordt mantelzorg soms voorgesteld als een overzichtelijke activiteit. Af en toe boodschappen doen voor de buurvrouw, een keer helpen in de tuin of iemand naar een afspraak brengen. Dat is waardevolle hulp, maar het dekt bij lange na niet de werkelijkheid van intensieve mantelzorg.
Die werkelijkheid bestaat ook uit voortdurend anticiperen. Je afvragen en meermaals per dag checken of iemand veilig thuis is, of de medicijnen goed worden ingenomen, of er nieuwe klachten ontstaan en of er tijdig hulp beschikbaar is. Uitzoeken wie waarvoor verantwoordelijk is, zorgverleners bij elkaar brengen, vrijwilligers regelen en proberen wijs te worden uit een woud van regels, loketten en procedures.
Er bestaat een begrip voor een deel van deze belasting: mentale belasting, ook wel mental load genoemd. Dat is het voortdurende denkwerk van plannen, onthouden, organiseren en vooruitdenken. Het is werk dat nauwelijks zichtbaar is, maar dat ook doorgaat wanneer je zogenaamd vrij bent.
De afgelopen periode was ik soms twintig tot veertig uur per week bezig met de zorg voor Frans en alles wat daarbij kwam kijken. Naast mijn eigen onderneming, mijn werk en mijn leven. Dat is geen beetje extra helpen. Dat is bijna een tweede baan, zonder arbeidsvoorwaarden, vakantie of gegarandeerde vervanging.
Sommige mantelzorgers hebben gelukkig een werkgever die rekening houdt met hun situatie. Er zijn verlofregelingen, flexibele werktijden en leidinggevenden die begrijpen dat zorgtaken soms voorgaan. Maar wat als je zelfstandig ondernemer bent?
Dan komen de gemiste opdrachten, de teruglopende inkomsten en de gevolgen voor je onderneming voor je eigen rekening. Tegelijkertijd lopen de vaste lasten gewoon door. En ook als je even niet werkt, gaan de zorgtaken door.
Ik ben mijn Broodfonds bijzonder dankbaar. De mensen in dit netwerk hebben me het afgelopen jaar niet alleen financieel, maar ook mentaal enorm gesteund. Mede dankzij hen kon ik het zo lang volhouden.
En toch heb ik recent uiteindelijk mijn mantelzorgtaken moeten neerleggen. Niet omdat ik minder van Frans ben gaan houden. Niet omdat ik niet voor hem wil zorgen. Maar omdat mijn eigen gezondheid en draagkracht grenzen hebben.
In een recent interview met het AD vertelden Frans en ik hoe de intensieve mantelzorg onze relatie heeft veranderd. Want wanneer je steeds meer tijd kwijt bent aan verzorgen, regelen en organiseren, blijft er steeds minder ruimte over om eenvoudigweg elkaars geliefde te zijn. Juist die ruimte zou goede zorg moeten helpen beschermen.
Liefde is geen onuitputtelijke energiebron. En mantelzorg mag geen roofbouw worden.
Die vraag houdt me steeds vaker bezig. Wie heeft ooit bedacht dat het een goed idee was om zoveel mogelijk ouderen zelfstandig te laten wonen, zonder tegelijkertijd voldoende collectieve voorzieningen, nabijheid en ondersteuning te organiseren?
Natuurlijk willen veel ouderen graag thuis blijven wonen. En natuurlijk is dat een waardevol uitgangspunt. Maar zelfstandigheid is niet hetzelfde als zelfredzaamheid, en thuis wonen is niet per definitie de beste oplossing wanneer iemand dagelijks zorg en toezicht nodig heeft.
Voor Frans zou inmiddels een woonvorm met dagelijkse zorg en ondersteuning passend kunnen zijn. Een plek waar zorgverleners dichtbij zijn, waar huishoudelijke ondersteuning efficiënt georganiseerd is en waar sociale contacten vanzelfsprekender ontstaan. Waar ik weer vooral zijn geliefde kan zijn, in plaats van zijn planner, regelaar, vervoerder, belangenbehartiger en achtervang.
Ik denk daarbij niet noodzakelijk aan het traditionele bejaardenhuis van vroeger. Wel aan moderne woonvormen waarin zelfstandigheid, gemeenschap en professionele zorg op een menselijke manier samenkomen.
We kennen het gezegde: It takes a village to raise a child. Maar volgens mij geldt iets vergelijkbaars voor ouder worden.
It takes a village to care for our elderly.
Met de vergrijzing die op ons afkomt, kunnen we het ons eenvoudigweg niet veroorloven om de verantwoordelijkheid steeds verder naar individuele mantelzorgers te verschuiven.
Hoe kunnen ziekenhuizen, revalidatiecentra, zorginstellingen, gemeenten, werkgevers en beleidsmakers ervoor zorgen dat mantelzorgers hun belangrijke rol kunnen blijven vervullen zonder zelf uitgeput te raken? Vanuit mijn ervaringen met de zorg voor Frans, aangevuld met de inzichten uit bovengenoemde onderzoeken, doe ik elf concrete aanbevelingen.
Vraag niet alleen wat een mantelzorger voor de patiënt kan betekenen, maar ook wat deze zelf nodig heeft. Mantelzorgers leveren vaak waardevolle aanvullende zorg dankzij hun persoonlijke kennis, vertrouwdheid en betrokkenheid. Erken die toegevoegde zorgwaarde, maar verwar haar nooit met onbeperkte beschikbaarheid.
Denk aan eten, drinken, slaap, een douche, een rustige plek en iemand die af en toe vraagt: hoe gaat het eigenlijk met ú? Informeer naasten actief over mogelijkheden zoals rooming-in. Zorg dat zij niet eerst hoeven te klagen voordat ze ontdekken op welke ondersteuning ze aanspraak kunnen maken.
Samen eten is zoveel meer dan voedsel binnenkrijgen. Het is een moment van nabijheid, normaliteit en plezier in een periode waarin ziekte het dagelijks leven beheerst. In het revalidatiecentrum waar Frans verbleef, betaalden we € 12,50 voor een weinig liefdevol bereide maaltijd, met soms zelfs groenten uit blik. Terwijl er rondom het gebouw een prachtige tuin lag en er in de omgeving volop mogelijkheden waren om met lokale leveranciers samen te werken.
Waarom bieden ziekenhuizen en revalidatiecentra geen eenvoudige, smakelijke mantelzorgmaaltijd aan voor bijvoorbeeld € 5? Zoek samenwerking met lokale boeren, tuinders en leveranciers van verse, duurzaam geteelde groenten. Zet potjes met verse kruiden op tafel, zodat mensen zelf wat basilicum, peterselie of bieslook aan hun maaltijd kunnen toevoegen. Benut waar mogelijk de eigen tuin om kruiden of groenten te verbouwen, eventueel samen met bewoners en vrijwilligers. Het hoeft allemaal niet ingewikkeld of kostbaar te zijn, maar het vraagt wel om bewust beleid en een beetje verbeeldingskracht.
Voor mantelzorgers die dagelijks op bezoek komen, lopen de kosten van samen eten snel op, zeker wanneer hun inkomsten door de zorgtaken teruglopen of zelfs wegvallen. Juist daarom zouden betaalbaarheid, smaak, duurzaamheid en gastvrijheid hand in hand moeten gaan.
Een maaltijd is niet alleen voeding, maar ook verbinding. En goede zorg mag best naar verse basilicum ruiken.
Van mantelzorgers wordt regelmatig verwacht dat zij handelingen verrichten waarvoor zorgprofessionals een opleiding hebben gevolgd. Ik heb bijvoorbeeld zelf moeten ontdekken hoe ik een Sara Stedy, een hulpmiddel om iemand veilig te laten opstaan en verplaatsen, moest bedienen. Nu leer ik snel, maar dat betekent nog niet dat ik weet hoe ik ergonomisch verantwoord moet handelen.
Geef mantelzorgers daarom praktische instructies over hulpmiddelen, transfers, valpreventie en fysieke belasting. Laat hen oefenen onder begeleiding en controleer of zij zich voldoende zeker voelen. En wees helder over welke handelingen bij professionals horen.
Wie langdurig naast een dierbare verblijft, heeft meer nodig dan een ongemakkelijke stoel en een vriendelijk woord. Zorg voor voldoende comfortabele slaapmogelijkheden, een plek om persoonlijke spullen op te bergen en toegang tot sanitaire voorzieningen.
Investeer in koppelbedden, zodat partners ook tijdens een ziekenhuisopname of in de laatste levensfase dicht bij elkaar kunnen zijn. Nabijheid, aanraking en samen slapen kunnen juist dan van onschatbare betekenis zijn. Ontwerp kamers niet alleen rondom medische apparatuur, maar ook rondom menselijke verbondenheid.
Een ziekenhuis hoeft niet kil, klinisch en kleurloos te zijn. Zorg voor daglicht, uitzicht op bomen, planten en waar mogelijk dieren, en maak groene buitenruimten toegankelijk voor patiënten, bezoekers en medewerkers.
Onderzoek naar zogenoemde healing environments laat zien dat de fysieke omgeving invloed kan hebben op stress en welbevinden. Een prettige omgeving kan ziekte niet wegnemen, maar wel bijdragen aan rust en afleiding. Maak daarom van helende tuinen en groene uitzichten een serieus onderdeel van het ontwerp van zorggebouwen.
Mantelzorgers kennen hun naaste vaak beter dan wie ook. Zij herkennen subtiele veranderingen in gedrag, weten wat iemand geruststelt en kunnen belangrijke informatie geven over het dagelijks functioneren. Die toegevoegde zorgwaarde verdient erkenning, zonder dat mantelzorgers automatisch verantwoordelijk worden gemaakt voor de professionele zorg.
Betrek hen daarom, met toestemming van de patiënt, bij zorggesprekken, overdrachten en ontslagplanning. Luister niet alleen naar hun observaties, maar vraag ook of zij de voorgestelde zorgtaken daadwerkelijk kunnen en willen uitvoeren.
Maak van ontslag uit een ziekenhuis of revalidatiecentrum geen eenzijdige mededeling, maar een zorgvuldig afgestemd proces. Controleer of de huisarts geïnformeerd is, de thuiszorg geregeld is, hulpmiddelen beschikbaar zijn en de thuissituatie veilig is. Vraag expliciet of de mantelzorger de benodigde ondersteuning kan bieden, zonder ervan uit te gaan dat deze vanzelfsprekend beschikbaar is.
Een warme overdracht betekent niet alleen dat het dossier meegaat, maar dat ook de zorg daadwerkelijk goed wordt overgedragen.
Wie een mobiliteitsvoorziening nodig heeft, heeft daar doorgaans vandaag behoefte aan, niet over tien, 11 of 12 maanden. Als een elektrische driewielfiets of scootmobiel nog niet beschikbaar is, onderzoek dan of tijdelijk een loopfiets of ander passend hulpmiddel kan worden verstrekt.
Hetzelfde geldt voor badkamerhulpmiddelen, huishoudelijke ondersteuning en andere noodzakelijke voorzieningen. Organiseer een uitleenpool of werk samen met hulpmiddelenleveranciers. Voorkom dat mensen door lange wachttijden onnodig afhankelijk worden van hun mantelzorger.
Een beschikking is geen eindresultaat, maar het begin van een verantwoordelijkheid. De Wmo 2015 kent in beginsel een onderzoekstermijn van zes weken na een melding, gevolgd door een beslistermijn van twee weken na een formele aanvraag. Dat zijn afzonderlijke stappen, waarop in bepaalde situaties wettelijke uitzonderingen van toepassing kunnen zijn. De beschikking moet bovendien juridisch correct, duidelijk en volledig zijn. In ons geval ontving ik pas beschikkingen nadat ik klachten had ingediend. En zelfs toen bleken deze niet altijd volledig of correct.
Maar daarmee begint het volgende probleem. Wie voert de regie over de daadwerkelijke uitvoering? In onze situatie waren aannemers en onderaannemers soms moeilijk bereikbaar, onvoldoende geïnformeerd of onduidelijk over wat zij wanneer zouden uitvoeren. Vervolgens mocht ik als mantelzorger zelf achter de planning, afstemming en ontbrekende informatie aan. Alsof ik naast mijn zorgtaken ook nog onbezoldigd projectleider van gemeentelijke maatwerkvoorzieningen was geworden.
Van gemeenten mag bovendien worden verwacht dat zij beschikken over de juiste juridische en technische deskundigheid. Denk bij woningaanpassingen en mobiliteitsvoorzieningen aan bouwregelgeving, brandveiligheid, vluchtveiligheid en de praktische mogelijkheden van een gebouw. Wanneer die expertise niet binnen de eigen organisatie aanwezig is, schakel dan tijdig gekwalificeerde externe deskundigen in. Zorg ook dat aannemers, onderaannemers en leveranciers over dezelfde, volledige informatie beschikken en weten wie waarvoor verantwoordelijk is.
Mijn oproep is eenvoudig: wie een maatwerkvoorziening toekent, moet ook de regie voeren totdat deze daadwerkelijk, veilig en passend is gerealiseerd. Wijs één verantwoordelijke contactpersoon aan, bewaak termijnen, zorg voor deskundige uitvoering en communiceer proactief met alle betrokkenen. En leg die coördinatielast niet neer bij degene die thuis al dag en nacht probeert de zorg overeind te houden.
Een mantelzorger is geen onbetaalde projectleider, juridisch adviseur, bouwinspecteur of klachtenfunctionaris.
Voor veel mensen is de huisarts het eerste vertrouwde aanspreekpunt wanneer ziekte of beperkingen hun leven ingrijpend veranderen. Waarom zorgen we er niet voor dat iedere huisartsenpraktijk nauw samenwerkt met een mantelzorgmakelaar, mantelzorgconsulent of gespecialiseerde ondersteuner? Iemand die de lokale sociale kaart kent: het overzicht van zorgverleners, welzijnsorganisaties, voorzieningen en ondersteuningsmogelijkheden in de omgeving. En vooral iemand die niet alleen informatie verstrekt, maar ook daadwerkelijk helpt om passende zorg te organiseren.
Want het zorglandschap is inmiddels zo ingewikkeld dat zelfs mondige, goed opgeleide mensen erin verdwalen. Ik beschouw mezelf als behoorlijk intelligent en organisatorisch vaardig, maar ook ik heb regelmatig geen idee bij welk loket ik moet zijn, welke regeling van toepassing is of hoe ik een aanvraag juridisch correct moet formuleren. Soms kan één ontbrekende zin in een aanvraag leiden tot nieuwe vragen, vertragingen en maanden extra regelwerk. Dat is niet alleen frustrerend, maar kost mantelzorgers ook kostbare tijd en energie die zij nauwelijks kunnen missen.
Mijn voorstel aan gemeenten en zorgverzekeraars: investeer in laagdrempelige, professionele ondersteuning bij alle regelzaken rondom mantelzorg. Organiseer bijvoorbeeld een vaste samenwerking tussen huisartsenpraktijken en mantelzorgmakelaars, of stel een budget beschikbaar waarmee mantelzorgers zelf deskundige ondersteuning kunnen inschakelen. Laat zo’n professional helpen met aanvragen, voorzieningen, afstemming tussen instanties en het bewaken van de voortgang. En zorg dat mantelzorgers vroegtijdig op deze mogelijkheden worden gewezen, niet pas wanneer ze dreigen uit te vallen.
Daarbij blijft de gemeente uiteraard verantwoordelijk voor haar eigen besluiten en de uitvoering van toegekende voorzieningen. Een mantelzorgmakelaar kan de mantelzorger ondersteunen, maar mag geen vervanging worden voor gemeentelijke regie.
Zelfredzaamheid betekent niet dat je alles zelf moet uitzoeken. Goede mantelzorgondersteuning betekent dat iemand je helpt de weg te vinden én een deel van het regelwerk van je overneemt.
Een halfuur extra huishoudelijke hulp, een paar uur vervangende zorg of ondersteuning bij administratie kan een wereld van verschil maken. Kijk daarom niet uitsluitend naar de zorgbehoefte van de patiënt, maar ook naar de totale belasting van diens mantelzorger. Houd rekening met werk, inkomen, slaap, gezondheid en de voortdurend aanwezige mentale belasting.
De SER pleit voor acht weken betaald mantelzorgverlof, gefinancierd door de overheid, en voor betere respijtzorg. Dat vind ik een belangrijke stap, maar ook zelfstandige ondernemers en mensen die jarenlang intensieve zorg verlenen verdienen een passende oplossing. Denk aan inkomensondersteuning, pensioenopbouw en de mogelijkheid om tijdelijk minder te werken zonder financieel kopje-onder te gaan.
Zelf denk ik al langer na over ZorgSparen: een systeem waarmee mensen gedurende hun werkzame leven, individueel en collectief, middelen kunnen opbouwen voor perioden waarin zij zelf zorg nodig hebben of intensief voor een ander willen zorgen. Zo zouden we ruimte kunnen creëren voor een zorgsabbatical of een langere periode van mantelzorgverlof. Niet als vervanging van collectieve zorg, maar als aanvulling op een samenleving waarin zorgen voor elkaar ook financieel mogelijk moet zijn.
Maak ondersteuning toegankelijk voordat iemand uitvalt. Voorkomen is niet alleen menselijker, maar mogelijk ook maatschappelijk goedkoper dan achteraf de schade herstellen.
Niet iedere oudere kan of wil tot het einde zelfstandig blijven wonen. En niet iedere mantelzorger kan de zorg thuis blijven organiseren.
Investeer daarom in kleinschalige woonvormen, geclusterde ouderenhuisvesting en gemeenschappen waar professionele zorg, huishoudelijke ondersteuning en sociale contacten dichtbij zijn. Geef ouderen tijdig de mogelijkheid om voor een passende woonomgeving te kiezen. Dan kunnen partners, kinderen, familieleden en vrienden weer vooral naasten zijn, in plaats van onbetaalde zorgcoördinatoren.
Wat ik vooral hoop, is dat we anders naar mantelzorg gaan kijken. Niet als een vanzelfsprekende, gratis en onbeperkt beschikbare aanvulling op professionele zorg, maar als een kostbare bijdrage van mensen die zelf ook een leven, werk, gezondheid en toekomst hebben.
Daarbij past een belangrijk begrip: wederkerigheid. Dat betekent dat zorg niet uitsluitend in één richting stroomt. Wie zorgt, moet erop kunnen vertrouwen dat er ook voor hem of haar wordt gezorgd.
De afgelopen anderhalf jaar hebben me diep onder de indruk gebracht van de kwaliteit van onze medische zorg. Ik ben oprecht dankbaar voor alle professionals die zich met zoveel deskundigheid en toewijding voor Frans hebben ingezet. Mijn kritiek richt zich dan ook niet op hun vakmanschap, maar op de systemen en organisaties die de mantelzorger nog te vaak buiten beeld laten.
Want een samenleving die van mantelzorgers verwacht dat ze blijven geven, moet ook zorgen dat zij kunnen blijven staan.
Mijn oproep aan zorgbestuurders, gemeenten en beleidsmakers is daarom eenvoudig: zorg niet alleen goed voor de patiënt. Zorg ook goed voor de mensen die hem liefhebben.
Ik vraag niet om een voorkeursbehandeling voor mantelzorgers. Ik vraag om een zorgsysteem dat niet afhankelijk is van hun zelfopoffering.
Dan kan mantelzorg weer zijn wat het in de kern behoort te zijn: een vrijwillige, liefdevolle bijdrage aan het leven van een ander. Geen uitputtingsslag om de gaten in het zorgsysteem te dichten.
Mantelzorg: zullen we het samen doen?
Hoe zorgen we voor de mantelzorger? – Over wat ‘Zullen we het samen doen?’ echt betekent
In dit eerdere artikel onderzoek ik wat echte samenwerking tussen professionele zorg en mantelzorgers vraagt. Van goede overdrachten en duidelijke aanspreekpunten tot praktische ondersteuning, erkenning en ZorgSparen.
Lees Hoe zorgen we voor de mantelzorger?
Mantelzorg met liefde en lef – Over zorgen, verlieskunst en de stille economie van liefde
Een persoonlijke boekbespreking over de eerste periode van Frans’ ziekte, de verborgen economische waarde van mantelzorg, de emotionele gevolgen van langdurig zorgen en het belang van zelfzorg.
Lees Mantelzorg met liefde en lef
Compassion fatigue – Zelfzorgchecklist voor mantelzorgers en zorgprofessionals
Wie langdurig voor anderen zorgt, kan ongemerkt emotioneel en lichamelijk uitgeput raken. In deze checklist beschrijf ik hoe je signalen van overbelasting kunt herkennen en beter voor je eigen draagkracht kunt zorgen.
Lees de Compassion Fatigue Checklist
Over de kop – Brankele Frank over burn-out, stress en herstel
Over acute en chronische stress, het voortdurend ‘aanstaan’ en de vraag waarom herstel niet alleen een individuele, maar ook een gezamenlijke verantwoordelijkheid is.
Lees de boekbespreking Over de kop
Triesttaal versus troosttaal – Waarom een pan soep soms meer helpt dan duizend woorden
Wat kun je als familielid, vriend, buur of collega doen voor iemand die intensief mantelzorg verleent? In dit artikel beschrijf ik waarom goedbedoelde adviezen soms juist pijn doen en waarom praktische hulp vaak zoveel waardevoller is.
Lees Triesttaal versus troosttaal
Liefde en mantelzorg – Interview in het AD
In november 2026 vertelde ik samen met Frans in het AD over onze relatie, het grote leeftijdsverschil en de gevolgen van intensieve mantelzorg voor ons partnerschap.
Haagse Knaken – Radio-interview over mantelzorg
In het radioprogramma Haagse Knaken sprak ik over mijn ervaringen met mantelzorg en de prijs die intensief zorgen kan hebben, ook voor zelfstandige ondernemers.
Beluister het interview op YouTube
Petra Hiemstra is directeur van Haagse Hoogvliegers, register loopbaancoach en ervaringsdeskundige op het gebied van intensieve mantelzorg. Met dit artikel nodigt zij zorgorganisaties, gemeenten, werkgevers en beleidsmakers uit om mee te denken over menswaardige, toekomstbestendige zorg.
Contact: petra.hiemstra@haagsehoogvliegers.nl | 06 33 80 38 67
Website: www.haagsehoogvliegers.nl
Foto: Mel Boas gemaakt voor het AD
Artikel AD Mantelzorg Petra en Frans 2026 Elise Spetter Dag van de Mantelzorg Foto Mel Boas
Mijn ervaringen staan niet op zichzelf. De afgelopen jaren hebben verschillende onderzoeks- en adviesorganisaties onderzocht hoe we de zorg voor naasten beter kunnen organiseren. Hun conclusies maken duidelijk dat mantelzorg niet uitsluitend een persoonlijke aangelegenheid is, maar ook een maatschappelijke en bestuurlijke verantwoordelijkheid.
Ecorys: organiseer betere ondersteuning en samenwerking
Ecorys onderzocht in opdracht van het ministerie van VWS de ondersteuningsbehoeften van mantelzorgers die langdurig en intensief zorgen voor iemand met een levenslange en levensbrede zorgvraag. Deze groep heeft onder meer behoefte aan betere samenwerking met zorgprofessionals, passende respijtzorg, financiële ondersteuning en een vaste casemanager die de situatie kent en helpt bij veranderingen. Ook beveelt Ecorys aan om mantelzorgers als gelijkwaardige partners te betrekken en de vergoeding voor mantelzorgmakelaars te verbeteren.
Hoewel het onderzoek specifiek betrekking heeft op langdurige en vaak levenslange zorgsituaties, zijn verschillende aanbevelingen ook relevant voor mantelzorgers van kwetsbare ouderen. Vooral het pleidooi voor een vast aanspreekpunt en minder administratieve belasting herken ik onmiddellijk.
Lees het Ecorys-onderzoek via MantelzorgNL
SER: maak de combinatie van werk en mantelzorg houdbaar
In 2026 publiceerde de Sociaal-Economische Raad het advies Mantelzorg en werk in een zorgzame samenleving. Volgens de SER combineren ongeveer twee miljoen Nederlanders betaald werk met mantelzorg. Voor een groeiende groep leidt die combinatie tot overbelasting, terwijl de vraag naar zowel professionele als informele zorg verder toeneemt.
De SER adviseert daarom onder meer eenvoudiger regelwerk, onafhankelijke mantelzorgondersteuning, betere toegang tot vervangende zorg en acht weken betaald mantelzorgverlof, gefinancierd door de overheid. Ook moeten werkgevers mantelzorgvriendelijk beleid voeren en ruimte bieden voor maatwerk. Voor mensen die zeer langdurig en intensief zorgen, zijn aanvullende oplossingen nodig.
Ik vind het waardevol dat de SER nadrukkelijk erkent dat goede mantelzorg niet vanzelf ontstaat. Daarvoor zijn tijd, inkomen, ondersteuning en een goed functionerend zorgstelsel nodig. Zelf zou ik willen dat bij de verdere uitwerking ook de positie van zelfstandige ondernemers expliciet wordt meegenomen.
Lees het SER-advies Mantelzorg en werk in een zorgzame samenleving
WRR: houdbare zorg vraagt om maatschappelijke keuzes
De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) concludeerde in Kiezen voor houdbare zorg dat de Nederlandse gezondheidszorg in financieel, personeel en maatschappelijk opzicht onder druk staat. Vergrijzing, personeelstekorten en toenemende zorgvragen maken het noodzakelijk om duidelijker prioriteiten te stellen en de kwaliteit en toegankelijkheid van zorg te bewaken.
De WRR richt zich op de houdbaarheid van het gehele zorgstelsel, niet uitsluitend op mantelzorg. Toch raakt het rapport aan een vraag die mij bezighoudt: wat gebeurt er wanneer we de druk op professionele zorg verminderen door steeds meer verantwoordelijkheden bij naasten neer te leggen? Die verschuiving is alleen verantwoord wanneer ook hun draagkracht en de beschikbare ondersteuning serieus worden meegewogen.
Lees het WRR-rapport Kiezen voor houdbare zorg
Drie onderzoeken, één belangrijke les: een zorgstelsel is pas toekomstbestendig wanneer niet alleen patiënten en professionals, maar ook mantelzorgers het kunnen volhouden.