Winteren: over loslaten, niet-weten en opnieuw beginnen

Wat Katherine May, de natuur en de theorie van positieve desintegratie ons leren over persoonlijke ontwikkeling.

Door Petra Hiemstra | 13 november 2026

Het is november. De bomen laten hun laatste bladeren vallen, de dagen worden korter en de natuur bereidt zich voor op de winter. Een periode van rust, verstilling en ogenschijnlijke stilstand. Onder de grond gebeurt ondertussen van alles. De natuur weet kennelijk heel goed wanneer het tijd is om los te laten. Wij mensen zijn daar doorgaans wat minder bedreven in.

Ik herken dat maar al te goed. Loslaten behoort bepaald niet tot mijn grootste kwaliteiten. Ik houd liever vast. Aan mensen, plannen, idealen, overtuigingen en verantwoordelijkheden. Liefst met beide handen. Ik zet immers maar wat graag ergens mijn tanden in. Toch weet ik, zowel persoonlijk als vanuit mijn werk als coach, hoe belangrijk loslaten is om ruimte te maken voor iets nieuws.

Winteren als levenskunst

Onlangs kreeg ik via Substack van Mart Nooijen het boek Winteren van Katherine May aangeraden. Ik heb het met ontzettend veel plezier gelezen. May beschrijft hoe het leven ons soms uitnodigt, of zelfs dwingt, om gas terug te nemen. Door ziekte, verlies, uitputting, een relatiebreuk of omdat het leven eenvoudigweg niet langer past bij wie we geworden zijn.

Winteren is bij May geen seizoen op de kalender, maar een menselijke ervaring, die in haar geval samenhangt met neurodivers zijn. Volgens haar kun je midden in de zomer in een persoonlijke winter belanden. Een periode waarin oude zekerheden verdwijnen en waarin het leven zich niet langer laat organiseren volgens jouw zorgvuldig uitgestippelde plannen.

Wat mij aanspreekt, is de vanzelfsprekendheid (en ook de lichtvoetige eloquentie) waarmee May zulke periodes beschrijft. Waarom vinden we het eigenlijk zo vreemd dat ook mensen seizoenen kennen? We verwachten toch ook niet van een appelboom dat hij in januari bloeit?

We leven in een samenleving waarin vooruitgang, ontwikkeling en productiviteit hoog worden gewaardeerd. Stilstand ervaren we al snel als achteruitgang. Wie vastloopt, moet weer in beweging komen. Wie niet weet wat hij wil, moet een plan maken. Liefst met concrete doelen, een tijdpad en meetbare resultaten. Maar wat als juist het ontbreken van een plan noodzakelijk is om een nieuwe richting te ontdekken?

Wat mag je loslaten?

In mijn coachpraktijk bij Haagse Hoogvliegers begint vrijwel ieder traject met een onderzoek naar overtuigingen, patronen en verwachtingen. Welke overtuigingen hebben je geholpen om te worden wie je nu bent? Welke waren ooit nuttig, misschien zelfs noodzakelijk, maar zitten je inmiddels in de weg?

Veel overtuigingen hebben we ongemerkt overgenomen van onze ouders, opvoeders, leraren of de organisaties waarin we werken. Andere zijn ontstaan uit ervaringen die diepe indruk hebben gemaakt. Zo kunnen we jarenlang leven vanuit de overtuiging dat we sterk moeten zijn, anderen niet mogen teleurstellen, altijd verantwoordelijkheid moeten nemen of vooral niet mogen opgeven.

Dat zijn niet noodzakelijk verkeerde overtuigingen. Ze kunnen ons ver brengen. Maar soms verandert het leven en blijken onze vertrouwde overtuigingen niet langer passend. Dan ontstaat de vraag: wat wil ik behouden en wat mag ik loslaten? Dat kunnen overtuigingen zijn, maar ook ambities, verantwoordelijkheden, gewoontes of relaties. Loslaten betekent niet dat iets waardeloos is geworden. Soms betekent het eenvoudigweg erkennen dat iets zijn functie heeft vervuld.

Positieve desintegratie: eerst afbreken, dan opbouwen

De Poolse psychiater en psycholoog Kazimierz Dąbrowski (1902–1980) ontwikkelde hierover een interessante theorie: de theorie van positieve desintegratie. Zijn gedachtegoed is vooral bekend binnen de wereld van hoogbegaafdheid, maar heeft naar mijn mening een veel bredere betekenis.

Dąbrowski beschreef hoe persoonlijke ontwikkeling gepaard kan gaan met het uiteenvallen van bestaande overtuigingen en waardensystemen. Wat jarenlang vanzelfsprekend leek, wordt opeens ter discussie gesteld. Dat kan leiden tot innerlijke conflicten, twijfel, verdriet en verwarring. Je weet wat je niet meer wilt, maar nog niet wat daarvoor in de plaats moet komen.

Hij onderscheidde vijf niveaus van persoonlijke ontwikkeling:

1. Primaire integratie. Het handelen wordt vooral bepaald door eigen behoeften, gewoontes en de bestaande sociale omgeving. Diepgaande zelfreflectie is beperkt.
2. Enkelvoudige desintegratie. Er ontstaat innerlijke twijfel. De persoon ervaart tegenstrijdige gevoelens en verwachtingen, maar beschikt nog niet over een helder eigen waardensysteem.
3. Spontane meervoudige desintegratie. De persoon ontdekt dat waarden en overtuigingen niet allemaal even belangrijk zijn. Er ontstaat een spanningsveld tussen wie iemand is en wie diegene zou willen zijn.
4. Georganiseerde meervoudige desintegratie. De persoon ontwikkelt bewust een eigen waardensysteem en leert steeds meer keuzes te maken vanuit persoonlijke idealen en integriteit.
5. Secundaire integratie. Er ontstaat een samenhangende persoonlijkheid waarin handelen, waarden en idealen in hoge mate met elkaar overeenstemmen.

Dąbrowski beschouwde deze niveaus niet als een vanzelfsprekende ontwikkelingsroute die iedereen doorloopt. Zijn theorie laat vooral zien dat innerlijke conflicten onder bepaalde omstandigheden kunnen bijdragen aan persoonlijke groei. Het oude valt uiteen voordat het nieuwe vorm heeft gekregen.

Dat betekent overigens niet dat psychische klachten automatisch een teken van ontwikkeling zijn. Soms is behandeling nodig. Maar niet iedere existentiële crisis is een ziekte. Soms is er ook sprake van een proces waarin iemand zichzelf en zijn leven opnieuw probeert vorm te geven.

De kunst van het niet-weten: het Japanse begrip Ma

En dan begint misschien wel de lastigste fase. Je hebt iets losgelaten, maar weet nog niet wat ervoor in de plaats komt. Oude antwoorden voldoen niet meer en nieuwe antwoorden dienen zich nog niet aan. Je bevindt je in niemandsland, in wat ook wel de donkere nacht van de ziel wordt genoemd.

In Japan bestaat hiervoor een interessant begrip: Ma (間). Het verwijst naar de betekenisvolle ruimte of tussenruimte tussen gebeurtenissen, vormen of momenten. Niet uitsluitend een leegte, maar ook een ruimte waarin iets nieuws kan ontstaan.

Ik schreef daar eerder over in mijn artikel Het Japanse begrip Ma is waardevol in de tussentijd van het niet-weten.

In onze westerse samenleving hebben we doorgaans weinig geduld met deze fase. We willen weten wat er gebeurt, waarom het gebeurt en vooral hoe lang het nog gaat duren. Maar sommige antwoorden laten zich niet afdwingen. Ze hebben tijd nodig om te rijpen. Net zoals een zaadje onder de grond niet sneller ontkiemt wanneer je er iedere ochtend aan trekt.

In mijn coachpraktijk zie ik dat zo’n periode soms zes tot twaalf weken duurt, maar soms ook veel langer. Dat zijn praktijkervaringen, geen vaste wetenschappelijke termijnen. Hoeveel tijd iemand nodig heeft, hangt af van de omstandigheden en van wat er verwerkt en losgelaten moet worden.

De gouden bol op de bodem van de ziel

In mijn gesprekken gebruik ik regelmatig een beeld dat mij dierbaar is: de gouden bol op de bodem van de ziel. Stel je voor dat je langzaam afdaalt naar de bodem van je eigen bestaan. Voorbij alle verwachtingen van anderen, voorbij je prestaties, functies, verantwoordelijkheden en overtuigingen. Helemaal onderin ligt een gouden bol, waarin voor mij (en wellicht ook wel voor jou?) de antwoorden op drie wezenlijke levensvragen verscholen liggen:

Wie ben ik? Wat wil ik? En wat wil het leven van mij?

Vooral die laatste vraag vind ik interessant. Want persoonlijke ontwikkeling gaat wat mij betreft niet uitsluitend over zelfontplooiing. Het gaat ook over betekenisgeving. Over de vraag welke bijdrage je met jouw talenten, ervaringen en mogelijkheden wilt leveren aan de wereld om je heen. In mijn werk spreken we dan over je telos: de richting waarin je je wilt ontwikkelen, datgene wat jouw leven betekenis geeft.

Om daar te komen, onderzoeken we onder andere de pijn, plekken, patronen, programmeringen en parels in iemands levensverhaal. Niet om pijn te romantiseren, maar om te ontdekken hoe iemand zich tot zijn ervaringen wil verhouden en welke nieuwe keuzes mogelijk worden.

Als coach begeleid ik persoonlijke ontwikkelingsprocessen, geen psychische aandoeningen. Wanneer gespecialiseerde ondersteuning nodig is, kan samenwerking met een psycholoog, psychotherapeut of psychiater verstandig zijn. Coaching en behandeling kunnen elkaar uitstekend aanvullen.

En dan wordt het langzaam lente

Er komt vaak een moment waarop er voorzichtig weer beweging ontstaat. Niet noodzakelijk omdat alle problemen zijn opgelost, maar omdat je anders naar jezelf en je omstandigheden bent gaan kijken. Je ontdekt wat werkelijk belangrijk voor je is, welke overtuigingen je wilt behouden en welke richting je op wilt.

Soms lijkt er vervolgens iets opmerkelijks te gebeuren. Je ontmoet iemand die je verder helpt, leest een boek dat precies aansluit bij je vragen of krijgt een mogelijkheid aangereikt waar je eerder geen oog voor had. Ik noem dat graag synchroniciteit: betekenisvolle samenlopen van omstandigheden. Misschien komt dat doordat we, wanneer we beter weten wat we zoeken, ook beter herkennen wat bij ons past.

De lente kondigt zich aan. Niet noodzakelijk op 21 maart, maar op het moment dat er vanbinnen weer ruimte ontstaat om te groeien.

Binnenkort schrijf ik overigens ook een recensie over Het zuchten van bomen van Roanne van Voorst, een prachtige roman over de verbondenheid tussen mensen en natuur, die ik bovendien ga verloten. Het lijkt me een mooie aanvulling op Winteren. Want de natuur laat ons voortdurend zien dat rust, herstel en verandering wezenlijk deel uitmaken van het leven.

Wat ik uit het boek van Katherine May vooral meeneem, is de uitnodiging om onze persoonlijke winters serieuzer te nemen. Niet iedere periode hoeft productief te zijn. Niet ieder probleem vraagt onmiddellijk om een oplossing. En niet iedere verandering begint met een helder plan.

Soms begint persoonlijke groei met erkennen dat iets niet langer past. Met loslaten, niet-weten en afdalen naar de bodem van je ziel, waar misschien antwoorden liggen die je met je hoofd alleen niet kunt vinden.

Dat klinkt eenvoudiger dan het is. Zeker voor iemand zoals ik, die liever vasthoudt dan loslaat. Maar gelukkig hoeft ook dat niet in één keer te lukken.

Je hoeft niet voortdurend in bloei te staan om volop in leven te zijn.

Ik wens je een mooie winter. Met voldoende warmte, rust en ruimte om te ontdekken wat je wilt behouden, wat je mag loslaten en wat er in jou misschien alweer voorzichtig begint te groeien.

En jij? Wat houd jij misschien nog vast, terwijl je diep vanbinnen weet dat het tijd is om het los te laten?

Verder lezen

Boeken

• Katherine May – Winteren. Over rust, terugtrekken en moeilijke levensfasen.
• Roanne van Voorst – Het zuchten van bomen. Binnenkort een boekrecensie én verloting bij Haagse Hoogvliegers.
• Carl Gustav Jung – Synchroniciteit
• Joseph Jaworski – Synchroniciteit

Artikelen van Haagse Hoogvliegers

• Het Japanse begrip Ma is waardevol in de tussentijd van het niet-weten. Over ruimte, stilte en persoonlijke transformatie.
• Ook leuke meisjes worden vijftig – overgang en menopauze. Over lichamelijke en mentale veranderingen in een nieuwe levensfase.
• Boekrecensie en verloting: Over de kop van Brankele Frank. Over burn-out, stress en herstel.

Bij Haagse Hoogvliegers begeleiden we hoogbegaafde, hoogsensitieve en andere nieuwsgierige professionals bij levens- en loopbaanvragen. Soms is één gesprek voldoende om weer richting te vinden. Soms vraagt persoonlijke ontwikkeling om een langer traject. Je bent van harte welkom om samen te onderzoeken wat bij jou past.

Heb je zelf een goede (literatuur)tip of feedforward naar aanleiding van dit artikel? Deel het graag!