Luisteren en heling in het veld van holistische zorg – Interview met Corine Jansen

Luisteren en heling in het veld van holistische zorg – Wat het mooiste maar ook het moeilijkste is aan luisteren, is jezelf beschikbaar maken voor ‘de ander’. Want als je de ander wilt kunnen erkennen en herkennen, zal je eerst jezelf moet kunnen erkennen en herkennen. Jezelf erkennen en herkennen? Dat is een leven lang leren, toch? Dat is de grootste uitdaging van luisteren voor mij. Als ik spreek over De Ander moet ik meteen denken aan Emmanuel Levinas. Hij stelt: “Het is niet jij die de wereld een plaats geeft, maar het is de Ander: de Ander spreekt jou aan en geeft jou een plaats”. Daar zit zo’n ongelooflijke kunst en kracht van luisteren in.

Corine: In de basis heb ik leren luisteren door mijn moeder. Mijn moeder had het moeilijk in het leven. Zij leefde in één wereld: de hare. Van haar leerde ik kijken door de ogen van de ander, van haar in dit geval, want dat was de realiteit van waaruit we samen moesten leven.  Maar ik was altijd bezig met en nieuwsgierig naar anderen. Tijdens mijn studie communicatie leerde ik vooral… zenden. En bij de organisaties waar ik werkte was ik geld aan het uitgeven aan zaken die wij als team of als organisatie bedacht hadden voor anderen.

Corine Jansen (1968) is een LevenLangLeerder. Zij studeerde Communicatie, volbracht een tweejarige management development opleiding aan de TSM Businessschool  in Enschede, bekwaamde zich in mediation, geweldloze communicatie, filosofie en gezondheidszorg en studeerde in 2013 aan de International Listening Association af op Narrative Medicine. Zij was Nederlands eerste CLO, Chief Listening Officer, bij het Radboudumc en richtte aansluitend met Irene Göttgens het Narrative Healthcare Network op. Het NHN maakt gebruik van de cultuurwetenschappen zoals taal, kunst, filosofie, geschiedenis en literatuur om de verhalen van mensen in context van de gezondheidszorg beter te begrijpen. Werken met narratieve vaardigheden betekent zorg verlenen met kritische aandacht voor de verhalen van mensen waarbij creativiteit en reflectie een belangrijke rol spelen.

Door Petra Hiemstra, 10 juli 2017 – Dit interview maakt deel uit van een serie van 12 portretten, waarin huidige leiders hun visie delen op luisteren en liefdevol leiderschap en de resultaten (en magie) daarvan in hun dagelijkse praktijk.

Mediation brengt ontmoetingen tot stand

In 2005 startte ik met een opleiding Mediation. De basis van een goede mediator is het perspectief van de ander willen horen om te kijken waar een ontmoeting kan plaatsvinden, tussen twee mensen. Dat kan alleen maar door naar hen te luisteren. Tijdens die opleiding vielen de schellen me van de ogen. Dit is dus wat we niet doen in het vak communicatie!

In 2008 ben ik begonnen met twitteren. Ik twitterde over gewone mensen die ik ontmoette, hun wensen en hun belevenissen. Die berichtjes vielen ook  Lucien Engelen van het Radboudumc op. Hij nam contact op en zei: ‘Als je ooit op zoek bent naar een andere baan, neem dan contact met mij op.’ De volgende dag dronken we samen een kop thee.

Chief Listening Officer

Ik werd Chief Listening Officer in het team Radboud Reshape Center for Healthcare Innovation. Na een paar maanden  kwamen er een paar collega’s bij ons langs.  Zij waren verantwoordelijken van de poli voor Adults And Young Adolesence with Cancer (AYA) Ze zeiden: “Onze jonge patiënten hebben veel meer vragen dan alleen het medische. Hoe gaan we daar verder vorm aan geven?” Ik stelde voor: laten we gaan luisteren naar wat ze te vertellen hebben, laten we luisteren naar hun verhalen. Die verhalen zijn uiteindelijk de basis geworden van AYA4net.nl. Gebouwd met alle betrokkenen samen. We kregen overal vragen: wat en hoe hebben jullie dat gedaan? Het antwoord is even eenvoudig als helder: we hebben geluisterd!

Een luisterfout is snel gemaakt

Vervolgens werden we benaderd door de kinderafdeling. Die zei: “Goh, wat je daar bij de jong volwassenen hebt gedaan, willen jullie dat voor onze kinderen doen?” En toen maakte ik een cruciale fout. Ik zei: ‘We hebben een fantastisch product voor jullie!’ En ik herinner me als de dag van gisteren dat er een tiener was die me direct recht in mijn gezicht zei:  maar dat willen we niet! Ik wil iets heel anders. We zijn vervolgens eerst naar hen gaan luisteren voordat we ook maar iets maakte, ook al lag het op de loer om iets soortgelijks te doen. De fout die ik toen dreigde te maken, ligt zo op de loer. Jongens: we hebben iets moois en dat gaan we uitrollen! Echter dit was een andere leeftijdsgroep met eigen behoeftes. We hebben met hen iets heel anders ontwikkeld. Toen dat project klaar was zei diezelfde tiener: “Dit was niet een lichtpuntje in mijn ziektegeschiedenis, maar een lichtbal”. Wat was dat mooi! Met een heel team samenwerken met deze tieners om hun verblijf te verbeteren.

Stop nooit meer met luisteren!

Op de AYA poli ontmoette ik Jip. Hij is inmiddels vijf jaren geleden overleden. Jip zei tegen mij: “Stop nooit meer met luisteren, Corine. ‘ Zijn boodschap voelde als thuiskomen. Heel bijzonder. En ik realiseerde dat hij gelijk had. Dat luisteren verbonden is aan wat ik graag wil doen in het leven. In essentie gaat alles wat ik doe gaat gepaard met een enorme behoefte aan die ware ontmoeting. Zorg vindt immers plaats in de ontmoeting tussen mensen. Als je kijkt naar luisteren, dan zorgt een dialoog voor die ontmoeting. En luisteren vormt de basis voor menselijk contact.

Ik ben intens dankbaar voor alle ontmoetingen, waarin mensen mij zoveel van hun vertrouwen, angsten, geluk, pijn, plezieren verdriet geven. Door hun verhalen kunnen we samen werken aan  betere kwaliteit van zorg.  Als zorgprofessionals kunnen we zoveel van elkaar én onze cliënten leren door ‘gewoon’ goed te luisteren!

Ieder mens die ik ontmoet is een leermeester

Ieder verhaal doet een beroep op mijn creativiteit en reflectievermogen. Daardoor ben ik anders in het leven gaan staan. Het heeft mijn honger naar ontmoetingen en kennis enorm doen toenemen. Tijdens mijn periode bij het Radboudumc heb ik mijn kennis over luisteren verdiept bij het International Listening Association. Ik mag me zeer gelukkig prijzen dat ik mensen ken uit alle delen van de wereld die luisteren zoveel vorm en inhoud geven. (listen.org of The International Journal of Listening)

Volledige beschikbaarheid voor ‘de Ander’ is best lastig

Wat het mooiste maar ook het moeilijkste is aan luisteren, is jezelf beschikbaar maken voor ‘de ander’.  Want als je de ander wilt kunnen erkennen en herkennen, zal je eerst jezelf moet kunnen erkennen en herkennen. Jezelf erkennen en herkennen? Dat is een leven lang leren, toch? Dat is de grootste uitdaging van luisteren voor mij. Als ik spreek over De Ander moet ik meteen denken aan Emmanuel Levinas. Hij stelt: “Het is niet jij die de wereld een plaats geeft, maar het is de Ander: de Ander spreekt jou aan en geeft jou een plaats”. Daar zit zo’n ongelooflijke kunst en kracht van luisteren in.

Luisteren vanuit hoofd, hart en ziel is magisch

Afgelopen jaren mag ik regelmatig naar mensen die dementie hebben. Voor iemand als ik, die deze hele dag in haar hoofd zit, is dat zo waardevol. Deze mensen brengen mij terug naar de kern, naar mijn menszijn. Ze willen me aanraken, met me dansen, zingen en soms zelfs slaan. Het samenzijn met hen verrijkt mijn leven enorm. Laatst was ik bijvoorbeeld bij Tini. Tini heeft vasculaire dementie. Voorafgaand aan haar ziekte heeft zij haar hele leven besteed aan Nederlandstalige muziek. Hoewel ze wist dat het niet goed met haar ging, werd ze enorm boos toen haar zus haar vertelde dat ze dementie had. Ze wilde me slaan, zo boos was ze. Om te voorkomen dat ze mij zou slaan en om haar rustig te maken, stelde ik voor om samen een Nederlandstalig liedje te zingen. We hebben samen gezongen en het zingen maakte haar rustig. Hoewel ik haar boosheid niet kan doorvoelen of echt begrijpen, is het enige wat ik wél kon doen, is in haar wereld treden, waar zij wel bij kon. Dat waren de liedjes. Dat moment was voor mij zo’n magisch luistermoment.

Luisteren in de zorg, zorgt voor bezielde zorg

Met nieuwe technieken kunnen we steeds meer aandoeningen beter behandelen. Er komen meer medicijnen bij die gerichter kunnen worden ingezet. Wat in al die ontwikkelingen niet is veranderd, is dat geneeskunde nog steeds mensenwerk is. Dat is meer dan het luisteren naar een verhaal. Het gaat om het leren herkennen en begrijpen van perspectieven en vanuit hier bewogen te worden tot actie – mensgerichte zorg.

Narratieve gezondheidszorg is een manier om, door het creëren van betekenisvolle relaties, uiteindelijk, nauwkeurigere diagnoses en doeltreffendere zorg te bieden. Tegelijkertijd is het een vorm om de zorg praktijk te verdiepen, en daarmee het plezier en de tevredenheid van de zorgprofessional te vergroten.

Door de context te kennen, kom je tot de kern van mogelijkheden

Hoe belangrijk het is om de context van de patiënt goed te proberen te begrijpen, vertelde de New Yorkse interniste Danielle Ofri tijdens een recente ontmoeting. Een van haar patiënten had verschillende aandoeningen waarvoor hij verschillende medicatie ontving. Ieder consult schreef ze op een briefje wat hij wanneer en hoe moest innemen. Bij iedere controle bleek dat hij dat niet goed had gedaan. Na een jaar vroeg ze: “Waarom doet u het nooit zoals ik het zo heb opgeschreven?” Het antwoord: ‘Omdat ik niet kan lezen dokter.’ Danielle vertelde: “nog steeds denk ik: waarom heb ik hem de vraag ‘Heeft u begrepen wat hier staat’ niet gesteld? Ik heb het hem niet gevraagd en hij heeft het uit schaamte niet gezegd. Als ik meer de dialoog had gezocht, had ik efficiëntere en passendere zorg kunnen verlenen.

De waarde van cultuurwetenschappen in het veld van luisteren

Wat ons helpt in ons werk richting aandachtige, bezielde zorg is het toevoegen van literatuur, film, filosofie, cultuur en muziekwetenschappen. Wij nodigen onze deelnemers vaak uit om te schrijven. Reflectief schrijven is cruciaal om je gedachten woorden te geven, tot nieuwe inzichten en perspectieven te komen. Cultuurwetenschappen hebben een ongekend vermogen deelnemers uit de eigen wereld te halen.

Twee films wil ik in dit kader zeker aanraden. Allereerst de film Human van Yann Arthus-Bertrand.  Mensen over de hele wereld, delen kort en zeer pakkend hun verhaal over hun leven en reflecteren op de vraag: wat maakt ons mens?

De tweede film die mijn hart heeft geraakt is de film The art of listening. Het is een muziekdocumentaire 2017 waarin de reis van het maken van muziek om uiteindelijk het oor van de luisteraar te bereiken wordt omschreven met zoveel liefde.

De toekomst van luisteren?

Waar je mij nooit op zult betrappen zijn het delen van ‘ezelsbruggetjes’, zoals NIVEA (Niet Invullen Voor Een Ander). Een luisterende houding zit in jou als mens, als luisteraar en daarmee in je organisatie. Luisteren is geen trucje maar een manier van zijn dat op allerlei manieren merkbaar is: in de aanname van personeel, in de aansturing ervan, in het persoonlijk leiderschap dat al dan niet de ruimte krijgt en in de omgang met successen en falen. Ik merk dat bedrijven zich steeds meer realiseren dat luisteren, wat toch vaak als ‘soft skill’ gezien wordt, eigenlijk de basis is voor resultaten en technologische en sociale innovatie. Juist omdat de techniek zich zo ontzettend snel ontwikkelt en wij mensen dat in een veel trager tempo doen.

Als je kijkt naar de technologische ontwikkelingen zullen er veel banen verdwijnen. Veel werkzaamheden kunnen worden geautomatiseerd. Wat er voor mensen overblijft zijn banen waar vaardigheden als aandacht, creativiteit, emotionele intelligentie,  servicegerichtheid en cognitieve flexibiliteit van belang zijn; dus luisteren!

Doen wij er als mens nog toe in een technologische samenleving?

In de arthousefilm Her wordt een unieke toekomstwereld gecreëerd. Deze prachtige film roept de vraag op of de mens zichzelf overbodig maakt door de creatie van robots, die soms beter dan onze naasten in staat lijken onze behoeftes aan te voelen en daar  op te reageren. De film loopt voor de toekomst van de mens en haar onderlinge relaties hoopvol af.

Toch zou ik deze vragen ik willen voorleggen aan Levinas en Seneca. Met hen raak ik niet ‘uitgepraat’. Zij raken met hun denken en wijsheden zo aan de essentie van het mens zijn. In diezelfde lijn zou ik ook een gesprek met Erasmus willen hebben. Hoe zouden zij aankijken tegen de toekomst van de wereld, naar de impact van de technologie op ons menszijn? Wat zouden zij ons adviseren?

Een levend iemand naast wie ik wel eens in het vliegtuig zou willen zitten is Yuval Noah Harari. Hij heeft de boeken Sapiens, a brief history of human kind en het boek Homo Deus, A brief history of tomorrow geschreven. Bol. Com schrijft daarover: “Met zijn kenmerkende vermenging van wetenschap, geschiedenis en filosofie onderzoekt Harari de dromen en nachtmerries van de eenentwintigste eeuw – van onsterfelijkheid tot kunstmatig leven. Hij stelt fundamentele vragen: Waar gaan we naartoe? Hoe beschermen we onze kwetsbare wereld tegen onze eigen verwoestende krachten? En als we in staat zijn door technologische vooruitgang ons lichaam en onze geest te verbeteren, wat gebeurt er dan met de mensen die zich niet laten upgraden? Wat voor sociale gevolgen zal deze tweedeling hebben? Volgens Harari is het essentieel om meer te begrijpen van de technologische revoluties om ons heen, anders hebben we geen invloed op de koers van onze toekomst. Dit is de volgende stap in onze evolutie” Harari nodigt me uit om zijn woorden heel goed op mij te laten doordringen en mijn verzet tegen de technologische ontwikkelingen op te geven. Ik stel nu een andere vraag: Hoe geven we ruimte aan ons als mens, binnen een steeds technischer samenleving?

Als je ziek bent, wil je dan een mens of een machine als arts/chirurg?

Mijn bonuszoon heb ik eens deze vraag voorgelegd. Ik vroeg hem: als je ziek bent wat wil je dan, een mens of een machine die je diagnose stelt? Een mens of machine die je je medicijnen voorschrijft? In beide gevallen antwoordde hij: ik wil een machine die de diagnose stelt en een machine die medicatie-op-maat samenstelt. Immers: hun foutmarge zal veel kleiner zijn. Op mijn vraag: ‘zijn er dan nog artsen nodig?’ antwoordde hij: van een arts wil ik dat hij of zij met mij in gesprek gaat over hoe ik vorm ga geven aan de kwaliteit van mijn leven met die ziekte.

Robotisering zal ruimte brengen voor creatieve humaniteit

Ik denk dat de robotisering en technologisering ons meer ruimte gaat brengen, die we met menselijke vermogens zorgzamer en creatiever kunnen invullen. Dan ontstaat er ruimte om op een hoger niveau naar elkaar te luisteren, om open te staan voor verschillen, voor noden, voor belevingen.

Liefdevol Leiderschap

Voor mij zijn leiders zijn mensen die bouwen. Die de motieven en waarden van mensen begrijpen en die oplossingen proberen te generen door ideeën te verzamelen en te delen om zo tot besluitvorming te komen. Een leider is iemand die gericht op de ander. Iemand die zijn ego erkent en herkent én deze kan parkeren. Om zoveel mogelijk zonder oordeel en met een permanente nieuwsgierigheid en creativiteit mensen in hun kracht zet, alle potentie benut ten gunste van het grote geheel. Zulke leiders zijn soms mensen die je niet ziet of hoort, maar die er wel zijn. En die een enorm verschil maken door wie ze zijn.

Ik voel mij verantwoordelijk voor mezelf. En in die verantwoordelijkheid probeer ik goed te doen voor anderen. Wat me daarbij vertrouwen geeft is het leven voluit te leven. Door te vallen en weer op te staan. Ik ben vaak op m’n snufferd gegaan. Ik geloof dat je als mens keuzes kunt maken hoe je met dingen omgaat in het leven. Ik geloof in mijn vermogen om mijn bestaan in vrijheid vorm te geven. Ik streef daarbij naar een permanente ontplooiing van mezelf. Daarin zoek ik de vrijheid en mijn eigen kracht. En daarmee neem ik mijn verantwoordelijkheid om ook anderen in hun waarde te laten, hen niet te beschadigen of te raken in hun vrijheid. Ik probeer goed van kwaad te onderscheiden en rechtvaardig te zijn.

Een tweede bron waaruit ik vertrouwen haal is uit de natuur. Ik vind de natuur zo’n een grote schoonheid bevatten. Het is groter dan ik kan beseffen. Dat nietige gevoel geeft mij vertrouwen in de kleine bewegingen die ik kan maken maar die wellicht wel  een verschil kunnen maken.

Als jij de komende 10 jaar premier (m/v) van Nederland zou zijn, welke veranderingen zou je dan in gang zetten of welke investeringen zou je dan doen, zodat ons land er binnen nu en 10 jaar uitziet zoals jij zou willen? Geef hier je top-10:

Eerlijk? Ik zou geen premier kunnen zijn en zou dat ook niet willen overigens.  Ik kijk nooit zover vooruit. Ik kijk niet eens een jaar vooruit. Maar zaken die ik belangrijk vind zijn:

  1. Duurzaam samen leven – Ik zou willen onderzoeken hoe we duurzaam kunnen samenleven. We strompelen nu van crisis naar crisis. Dat vind ik jammer en weinig inspirerend. Ik zou zoek gaan naar wat ieder van ons, van welke levensbeschouwing ook, bind.
  2. Inzetten op scholing. Een van de menselijke bronnen is kennis, naast zin en moraal. Ik zou willen dat geschiedenis, ethiek en filosofie basisvakken worden voor kinderen en tieners. En laten we alsjeblieft het systeem aanpakken en niet steeds kinderen in het systeem proppen waar ze niet in passen.  Maatwerk!!
  3. Zorgen voor mens- en waardengerichte zorg, voor ALLE betrokkenen, dus ook zorgprofessionals,  maar zeker ook voor ouderen.
  4. De democratie willen herwaarderen. We lijken vergeten te zijn wat democratie betekent. De afstand tussen politiek en mensen die stemmen is groot. Keer op keer blijkt dat burgers zich niet gehoord voelen. Dat kan anders! Goed luisteren is een van de belangrijkste vereisten voor behoorlijk burgerschap. Niet alleen luisteren naar de woorden die iemand uitspreekt, maar ook achterhalen welke beginselen en waarden er achter iemands woorden schuilgaan

Ik zou willen zoeken naar vormen waarin we met elkaar kunnen kijken naar de betekenis van onze democratie en de beperkende factor van onze systemen.

IK WIL NIET PASSEN IN EEN SYSTEEM – Ik wil me gehoord, gezien en erkend voelen!

Als ik als burger een vraag stel aan ‘mijn’ overheid, is de eerste reflex van vaak goed bedoelende en welwillend ambtenaren om te kijken of de vraag past binnen het systeem. En dat ‘systeem’ is uiteraard ook bedacht door welwillende mensen die werken binnen dat systeem. Daar werkt het. Als burger wil ik NIET PASSEN IN EEN SYSTEEM. Ik wil me als mens gehoord, gezien en erkend voelen. Daarom zou ik ambtenaren willen uitnodigen tot het stellen van ‘tegenvragen’ in plaats van tegenspreken. Op dit moment is ons democratisch systeem niet ingericht op tegenspraak. Dus een eenvoudige vraag die we elkaar kunnen stellen is: waarom doe je het op deze manier? Leg het me uit! Dat gebeurt erg weinig. Als je geen antwoord meer kan geven waarom het systeem is zoals het is, moet je op z’n minst vragen gaan stellen bij het systeem. Pas dan kan en zal de afstand tussen burger en politiek verkleinen. Einstein zei het al: We kunnen een probleem niet oplossen met de denkwijze die het heeft veroorzaakt.

“Understanding and loving are inseparable. If they are separate, it is a cerebral process
and the door to essential understanding remains closed.”- Erich Fromm

 

Wil je meer informatie over Corine en/of het Narrative Healthcare Network?

Over Corine Jansen of narratieve gezondheidszorg en haar Narrative Healthcare Network? Klik dan op de links.

Zelf beter leren luisteren of anderen naar jou laten luisteren? Schrijf je in voor de dagtraining: Ik Luister Je Groot I Liefdevol Leiderschap of Sprekend Leiderschap

Onze eerstvolgende leergang Ik Luister Je Groot – waarin je leert om 100% bij je lichaam te zijn én 100% met je aandacht bij de ander is op 31 oktober. Je bent van harte welkom! Wil je leren hoe je andere mensen naar jou laat luisteren? Kijk dan naar de leergangen Liefdevol Leiderschap en Sprekend Leiderschap in onze agenda. Je bent van harte welkom. We ontvangen altijd met open armen en goed gezelschap is gegarandeerd!

1 SCHRIJF EEN REACTIE

Schrijf een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

1 Reacties