Heb je binnenkort een assessment voor een nieuwe baan, een leidinggevende functie of een belangrijke opdracht? Dan wil je natuurlijk zo goed mogelijk voor de dag komen. Maar hoe bereid je je voor? Waar letten assessoren op? En wat kun je doen om je kansen te vergroten?
Een goede voorbereiding helpt je om met meer rust, zelfvertrouwen en focus aan een assessment te beginnen. Als coach en assessor heb ik de afgelopen twintig jaar ervaring opgedaan met het voorbereiden en beoordelen van professionals, leidinggevenden en teams. In dit artikel deel ik eerst tien praktische tips voor je assessment. Daarna vertel ik wat er achter de schermen gebeurt, waarop assessoren letten en waar je gratis online capaciteitentesten kunt oefenen.
Geschreven door Petra Hiemstra – oorspronkelijk gepubliceerd op 22 augustus 2022, bijgewerkt op 17 november 2026.
Een goed assessment sluit zoveel mogelijk aan bij de werkelijkheid van de functie of opdracht waarvoor je in aanmerking wilt komen. Vraag daarom vooraf welke competenties worden getoetst en welke onderdelen je kunt verwachten. Krijg je een capaciteitentest, een persoonlijkheidsonderzoek, een rollenspel, een presentatie of een groepsopdracht?
Hoe beter je weet wat er van je wordt verwacht, hoe gerichter je je kunt voorbereiden. Vraag ook of je de functieomschrijving, het competentieprofiel en eventuele beoordelingscriteria vooraf kunt ontvangen. Een assessment is geen examen waarin je moet raden wat de opdrachtgever eigenlijk wil weten.
Bij veel assessments worden cognitieve capaciteitentesten afgenomen. Denk aan cijferreeksen, figuurreeksen, logisch redeneren, taalvaardigheid en abstract denken. Door vooraf te oefenen, raak je vertrouwd met de verschillende vraagtypen en leer je beter omgaan met tijdsdruk.
Het is niet nodig om overal even goed in te zijn. Niemand beschikt over alle kwaliteiten in dezelfde mate. Sterker nog, het is zinvol om jezelf af te vragen of je werk wilt doen waarvoor je voortdurend vaardigheden moet inzetten die je weinig plezier geven.
Verderop in dit artikel vind je links naar websites waar je gratis assessmenttesten kunt oefenen.
Als een gesprek met een psycholoog onderdeel uitmaakt van je assessment, helpt het om vooraf stil te staan bij je levensloop. Wat zijn de rode draden in je biografie? Welke ervaringen hebben je gevormd? Waar ben je trots op? Wat zijn je belangrijkste waarden, kwaliteiten en ontwikkelwensen?
Denk ook na over situaties waarin je het moeilijk had, een fout maakte of met weerstand te maken kreeg. Wat gebeurde er? Hoe reageerde je? Wat heb je ervan geleerd? Assessoren waarderen doorgaans kandidaten die in staat zijn om oprecht en concreet op hun eigen gedrag te reflecteren.
Bereid enkele voorbeelden voor, maar leer geen antwoorden uit je hoofd. Het gaat erom dat je jezelf goed kent en daar op een natuurlijke manier over kunt vertellen.
Een veelvoorkomende valkuil bij assessments is dat kandidaten zo graag willen laten zien wat ze kunnen, dat ze vergeten goed te luisteren. Ze schieten direct in de oplossingsmodus, terwijl de werkelijke vraag nog niet helder is.
Neem de tijd om te luisteren, samen te vatten en door te vragen. Wat is precies het probleem? Welke belangen spelen er? Welke informatie ontbreekt nog? Een rake vraag kan veel meer indruk maken dan een briljant antwoord op de verkeerde vraag.
Vooral bij leiderschaps- en teamassessments is dit een belangrijke vaardigheid. Je laat ermee zien dat je niet alleen gericht bent op het vinden van oplossingen, maar ook op het begrijpen van de mensen en omstandigheden die bij het vraagstuk betrokken zijn.
Een assessment is zoveel mogelijk een afspiegeling van de dagelijkse werkelijkheid. Gedraag je dus ook zoals je dat in je werk zou doen: kritisch, vriendelijk, open en eerlijk.
In praktijkopdrachten kunnen bewust tegenstrijdigheden zijn verwerkt. Misschien vertelt de opdrachtgever dat er zeven storingsmeldingen zijn geweest, terwijl in jouw documenten vier meldingen staan. Merk je dat verschil op? En zo ja, wat doe je ermee? Neem je de informatie klakkeloos over of onderzoek je waar het verschil vandaan komt?
Een voorbeeld dat ik graag gebruik: stel dat je tijdens een assessment wordt gevraagd om te overleggen over de vraag hoe je een gesloten deur kunt openen. Dan loont het om eerst even naar die deur te lopen en te controleren of hij daadwerkelijk dicht of op slot zit!
Veronderstel nooit automatisch dat een probleem ook werkelijk een probleem is. Onderzoek eerst wat er aan de hand is. Misschien is de situatie anders dan je denkt, ontbreekt er informatie of is de oplossing veel eenvoudiger dan verwacht.
En vergeet niet: assessoren zijn ook gewoon mensen. Als je vragen hebt, stel ze dan gerust, binnen de spelregels van het assessment. Je hoeft niet alles zelf te weten of te kunnen. In de dagelijkse praktijk benut je immers ook de kennis en deskundigheid van anderen.
Bij een teamassessment wordt niet alleen gekeken naar jouw individuele prestaties, maar vooral naar wat er tussen mensen gebeurt. Geef je anderen ruimte? Herken je hun kwaliteiten? Durf je iemand om hulp te vragen? En hoe ga je om met afwijkende meningen?
In mijn werk als assessor binnen de waterschappen zie ik hoe belangrijk het is dat opdrachtgevers en opdrachtnemers niet tegenover elkaar komen te staan, maar gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor het oplossen van problemen. Dat vraagt soms om een kritische vraag, het erkennen van een fout of het loslaten van je eigen gelijk.
Je hoeft niet voortdurend het hoogste woord te voeren. Een goede assessor kijkt niet alleen naar de hoeveelheid spreektijd, maar vooral naar de kwaliteit van je bijdrage. Soms kan één rake vraag de samenwerking aanzienlijk verbeteren.
Probeer tijdens een assessment niet de perfecte kandidaat te spelen. Dat kost veel energie en maakt je optreden vaak minder natuurlijk.
Laat zien hoe jij denkt, werkt en samenwerkt. Durf ook te zeggen wanneer je iets niet weet of ergens over twijfelt. Soms getuigt het juist van professionaliteit wanneer je aangeeft dat je meer informatie nodig hebt voordat je een besluit kunt nemen.
Een assessment is geen toneelvoorstelling. Het gaat erom dat de opdrachtgever een realistisch beeld krijgt van wie jij bent, wat je kunt en hoe je handelt wanneer de omstandigheden veranderen.
Een assessment kan behoorlijk intensief zijn. Soms is het zelfs relationele topsport. Er staat veel op het spel en je moet gedurende langere tijd geconcentreerd blijven.
Zorg daarom dat je voldoende slaapt, op tijd vertrekt en goed eet en drinkt. Moet je van ver komen? Overweeg dan om de avond ervoor in een hotel in de buurt te overnachten.
Zet je telefoon uit, zodat je niet wordt afgeleid. Heb je bereikbaarheidsdienst of is er een belangrijke reden waarom je bereikbaar moet blijven, bespreek dat dan vooraf.
Plan bij voorkeur geen zware afspraken direct na afloop. Geef jezelf de ruimte om de ervaringen te verwerken.
Heb je vlak voor het assessment iets ingrijpends meegemaakt, zoals een overlijden, een ongeluk of een andere emotioneel belastende gebeurtenis? Dan kan het verstandig zijn om dat kort te benoemen.
Je hoeft niet je hele persoonlijke verhaal te vertellen. Soms is het voldoende om aan te geven dat er iets speelt waardoor je mogelijk minder geconcentreerd bent dan normaal.
Heb je een beperking of ondersteuningsbehoefte die invloed kan hebben op de testafname? Bespreek dan vooraf welke aanpassingen mogelijk zijn. Zo krijgt iedereen een zo eerlijk mogelijke kans om zijn of haar kwaliteiten te laten zien.
Niet geselecteerd worden betekent niet dat je het slecht hebt gedaan. Soms zijn er meerdere uitstekende kandidaten en liggen de scores dicht bij elkaar. Het kan ook zijn dat jouw kwaliteiten beter passen bij een andere functie, organisatie of opdrachtgever.
Vraag daarom na afloop om een toelichting op de resultaten en om concrete feedforward. Wat ging goed? Waar liggen je ontwikkelmogelijkheden? En wat kun je meenemen naar een volgende sollicitatie of opdracht?
Een assessment kan waardevolle inzichten opleveren, ook wanneer de uitkomst anders is dan je had gehoopt.
Organisaties kiezen er regelmatig voor om toekomstige medewerkers, leidinggevenden of samenwerkingspartners een assessment te laten doen. Daarmee willen zij een beter beeld krijgen van iemands kwaliteiten, vaardigheden, persoonlijkheid en ontwikkelmogelijkheden.
Bij een selectieassessment wordt onderzocht of je geschikt bent voor een bepaalde functie of opdracht. Een ontwikkelassessment richt zich vooral op de vraag hoe je je verder kunt ontwikkelen. Welke kwaliteiten bezit je al en welke vaardigheden wil je versterken?
Daarnaast bestaan er teamassessments, waarbij wordt onderzocht hoe mensen samenwerken, communiceren, besluiten nemen en omgaan met complexe situaties.
Vooral in de bouw- en infrastructuursector kunnen teamassessments een belangrijke rol spelen bij aanbestedingen. Soms gaat het om samenwerkingen die vijftien jaar of langer duren en waarmee enorme bedragen zijn gemoeid. Dan is het logisch dat opdrachtgevers niet alleen willen weten of een team technisch deskundig is, maar ook of de mensen goed met elkaar kunnen samenwerken.
In mijn werk als assessor heb ik vanuit verschillende perspectieven leren kijken naar de kwaliteiten van mensen en teams. Daarbij gaat het niet alleen om wat iemand weet of kan, maar ook om wie iemand is, hoe iemand zich tot anderen verhoudt en wat er gebeurt wanneer de druk toeneemt.
Twee jaar lang was ik als assessor verbonden aan Stichting TOT, waar we mensen voorbereidden op leiderschapsposities binnen de overheid. Stichting TOT en Stichting Intermen werken vanuit een sterk zijnsgerichte benadering. Daarbij staat niet alleen de vraag centraal wat iemand doet, maar vooral ook vanuit welke waarden, overtuigingen en innerlijke stevigheid iemand leidinggeeft.
Want je kunt alle leiderschapsmodellen uit je hoofd kennen, maar hoe gedraag je je wanneer je onder druk komt te staan? Durf je jezelf te blijven? Kun je je eigen emoties en reacties herkennen? Ben je in staat om werkelijk contact te maken met anderen, ook wanneer belangen botsen? En durf je verantwoordelijkheid te nemen voor de gevolgen van je handelen?
Daarnaast werk ik samen met Eveline Hinfelaar als assessor, onder meer binnen de waterschappen. Daar ligt de nadruk vaak op de kwaliteit van de samenwerking tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers. Bij complexe infrastructurele en maatschappelijke opgaven is het immers niet voldoende om alleen je eigen opdracht goed uit te voeren.
Steeds vaker wordt van partijen verwacht dat zij gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor het oplossen van problemen. Dat vraagt om vertrouwen, open communicatie, wederzijds begrip en de bereidheid om ook lastige onderwerpen bespreekbaar te maken.
Tijdens zulke assessments kijken we bijvoorbeeld naar de manier waarop mensen naar elkaar luisteren, hoe zij omgaan met verschillen van inzicht, of zij elkaars deskundigheid benutten en of zij in staat zijn om samen tot gedragen oplossingen te komen. Samenwerking is daarbij geen bijkomende vaardigheid, maar een kernkwaliteit waarop wordt getoetst.
Juist deze combinatie van zijnsgericht leiderschap en praktijkgerichte samenwerkingsassessments vormt de basis voor de tips in dit artikel. Want uiteindelijk gaat het bij een goed assessment niet alleen om de vraag of je iets kunt, maar ook om hoe je dat doet, met wie en vanuit welke intentie.
Mijn antwoord is eenvoudig: ja, voorbereiden loont!
In de afgelopen twintig jaar heb ik als coach en assessor binnen de publieke en private sector veel kandidaten en teams begeleid. Daarbij heb ik gezien hoeveel verschil een goede voorbereiding kan maken.
Wie vooraf weet wat hij kan verwachten, begint doorgaans met meer rust aan een assessment. Dat geldt voor capaciteitentesten, maar ook voor gesprekken, presentaties en groepsopdrachten.
Een goede voorbereiding betekent overigens niet dat je jezelf moet trainen om een ander mens te worden. Integendeel. Het gaat erom dat je je eigen kwaliteiten kent, begrijpt hoe je functioneert en die kwaliteiten op een passende manier kunt laten zien.
Als je voortdurend moet compenseren voor vaardigheden die je van nature weinig liggen, is het verstandig om je af te vragen of de functie eigenlijk wel bij je past. Een assessment is immers niet alleen bedoeld om te onderzoeken of de werkgever jou wil hebben. Het is ook een kans om te ontdekken of jij dit werk wilt doen.
Tijdens een assessmentgesprek kan een psycholoog vragen stellen over je levensloop, loopbaan, drijfveren, waarden, successen en tegenslagen. Ook kan worden onderzocht hoe je omgaat met conflicten, weerstand, onzekerheid en verandering.
Assessoren waarderen het wanneer kandidaten goed kunnen aangeven welke situaties of gedragingen bij hen bepaalde reacties oproepen. Wat maakt je bijvoorbeeld boos of onzeker? Wanneer kom je tot bloei? En wat heb je nodig om optimaal te functioneren?
Het vermogen tot passende zelfreflectie is daarbij belangrijk. Je hoeft niet overal een antwoord op te hebben, maar het helpt wanneer je jezelf goed kent en open kunt vertellen over wat je hebt geleerd.
Als coach help ik professionals regelmatig om de rode draden in hun biografie helder te krijgen. Soms is één of twee uur voorbereiding voldoende om successen, mislukkingen en ontwikkelwensen veel krachtiger te kunnen verwoorden.
Bij teamassessments wordt gekeken naar de kwaliteit van de samenwerking. Hoe worden rollen verdeeld? Wie neemt het initiatief? Hoe worden besluiten genomen? Worden verschillen van inzicht onderzocht of juist vermeden?
In de bouw- en infrastructuursector is het niet ongebruikelijk dat teams meerdere dagdelen of zelfs enkele weken besteden aan de voorbereiding van een belangrijk aanbestedingsassessment. Zij oefenen bijvoorbeeld met presenteren, vergaderen, debatteren en het voeren van lastige gesprekken.
Samenwerkingsvaardigheden zijn goed trainbaar. Denk aan luisteren, samenvatten, doorvragen, voortvarend voorzitten, de Plan-Do-Check-Act-cyclus en het geven van concrete feedforward.
Een belangrijke valkuil is dat teams vooral proberen de opdrachtgever te behagen. Ze zeggen overal ja op en beloven zoveel mogelijk te ontzorgen. Maar een goede samenwerking vraagt meer dan ‘u vraagt, wij draaien’. Het gaat erom dat partijen samen onderzoeken wat nodig, haalbaar en verstandig is, en daarbij elkaars kennis, mensen, middelen en kwaliteiten optimaal benutten.
Bij leiderschaps- en teamassessments kan het vermogen om verder te kijken dan je eigen taak of belang een belangrijke kwaliteit zijn. Ik noem dat grootluisteren: luisteren naar jezelf, de ander, het team, de organisatie en de bredere maatschappelijke context waarin besluiten worden genomen.
Een goede leider onderzoekt niet alleen wat er wordt gezegd, maar ook wat er níét wordt gezegd. Welke belangen spelen mee? Welke stemmen ontbreken? Wat zijn de gevolgen van een besluit voor medewerkers, klanten, samenwerkingspartners en de samenleving?
Juist bij complexe vraagstukken is het belangrijk om niet te snel naar oplossingen te springen, maar eerst zorgvuldig te onderzoeken wat er werkelijk speelt. Grootluisteren is een vaardigheid die je kunt ontwikkelen en die naar mijn verwachting bij toekomstige leiderschapsassessments steeds relevanter zal worden.
Tijdens een assessment kunnen meerdere assessoren aanwezig zijn. Dat kan best intimiderend zijn, zeker wanneer zij nauwelijks iets zeggen en voortdurend aantekeningen maken.
Het voordeel van meerdere assessoren is dat zij hetzelfde gedrag vanuit verschillende invalshoeken kunnen observeren. Daarmee kan de beoordeling zorgvuldiger en beter onderbouwd worden.
Als assessor heb ik geleerd om niet te snel conclusies te trekken. Eén keer te laat komen hoeft niets te betekenen. Wanneer iemand herhaaldelijk te laat komt, kan dat aanleiding zijn om te onderzoeken of er een patroon bestaat.
Hetzelfde geldt voor gedrag tijdens een gesprek. Iemand die één keer een ander onderbreekt, is niet automatisch een slechte luisteraar. Je wilt gedrag bij voorkeur meerdere keren en in verschillende situaties observeren voordat je er conclusies aan verbindt.
Bij een zorgvuldig assessment worden observaties gekoppeld aan concrete gedragsvoorbeelden en vooraf vastgestelde beoordelingscriteria. Het aantal assessoren en de precieze beoordelingsmethode kunnen per assessment verschillen.
Misschien herken je het: je zegt iets tijdens een gesprek en ineens beginnen drie assessoren druk te schrijven. Heb je iets verkeerd gedaan?
Dat hoeft helemaal niet! Assessoren noteren juist ook wat goed gaat.
Zij kijken bijvoorbeeld naar actie-reactiepatronen. Wie zegt wat? Hoe reageren anderen daarop? Welke invloed heeft een opmerking op het verloop van het gesprek of op de ontwikkeling van het team?
Dat is ook een geruststelling voor introverte deelnemers. Een goede assessor kijkt niet alleen naar de hoeveelheid spreektijd, maar vooral naar de kwaliteit van de inbreng. Soms kan één rake zin voldoende zijn om een gesprek een andere richting te geven.
Je hoeft dus niet voortdurend aan het woord te zijn om op te vallen. Zorg er wel voor dat je voldoende zichtbaar bent, je positie inneemt wanneer dat nodig is en goed verstaanbaar spreekt.
Een opdrachtgever wil onderzoeken of iemand geschikt is voor een bepaalde functie of opdracht. Daarom is het belangrijk dat de opdrachten en beoordelingscriteria aansluiten bij de werkelijkheid van het werk.
Het heeft weinig zin om kandidaten te beoordelen op extreem gedrag of uitzonderlijke situaties die in de dagelijkse praktijk nauwelijks voorkomen, tenzij het kunnen omgaan met zulke situaties daadwerkelijk bij de functie hoort.
Goede assessments kunnen bovendien bijdragen aan een betere afstemming tussen beleid en uitvoering. Tijdens praktijkopdrachten wordt soms zichtbaar waar processen onduidelijk zijn, waar samenwerking stokt of waar verwachtingen niet goed op elkaar aansluiten.
Een assessment kan daarmee niet alleen waardevolle informatie opleveren over kandidaten, maar ook over de organisatie zelf.
Bij een assessment word jij beoordeeld, maar je mag zelf natuurlijk ook goed kijken naar de organisatie waarmee je mogelijk gaat samenwerken.
Hoe word je ontvangen? Voel je je welkom en serieus genomen? Zijn de opdrachten relevant voor de functie? Is er ruimte om vragen te stellen? En hoe wordt er omgegaan met mensen, middelen en materialen?
Kijk ook naar de waarden van de organisatie. Wordt er duurzaam gewerkt? Is er aandacht voor medewerkers en hun ontwikkeling? Zijn de verwachtingen realistisch? En is de opdrachtgever bereid een eerlijke prijs te betalen voor eerlijk werk?
Een assessment is wat mij betreft geen eenrichtingsverkeer. Het gaat om wederzijdse geschiktheid. Je wilt niet alleen weten of jij geschikt bent voor de functie, maar ook of de functie en organisatie bij jou passen.
Wil je je voorbereiden op capaciteitentesten? Dan zijn er verschillende websites waar je gratis oefenmateriaal kunt vinden. Mijn advies is om eerst te onderzoeken welk assessmentbureau jouw test verzorgt. Vaak biedt dat bureau zelf voorbeelden en oefenopgaven aan.
1. GITP – officiële oefentesten
Bij GITP kun je kennismaken met verschillende soorten cognitieve capaciteitentesten. Je krijgt een indruk van de vraagstelling en de manier waarop de testen zijn opgebouwd.
2. 123test – verschillende soorten capaciteitentesten
Op 123test vind je oefenmateriaal voor onder andere cijferreeksen, figuurreeksen, analogieën en logisch redeneren. Een deel van het materiaal is gratis beschikbaar.
Assessment oefenen bij 123test
3. Aon – voorbereiding op online assessments
Aon biedt uitleg en oefenmateriaal voor verschillende soorten online capaciteitentesten. Vooral nuttig wanneer jouw assessment door Aon wordt verzorgd.
Assessment voorbereiden bij Aon
4. TestPrep – oefenen per onderdeel
Bij TestPrep kun je onder andere oefenen met matrixen, figuurreeksen, numeriek redeneren en analogieën. Er is gratis oefenmateriaal beschikbaar; uitgebreidere pakketten zijn betaald.
5. Alles over Assessments – gratis capaciteitentesten
Deze website biedt oefenmateriaal voor onder andere taalkundig, cijfermatig en abstract redeneren, ruimtelijk inzicht en kritisch denken.
Gratis capaciteitentesten oefenen
Let op: het gratis aanbod en de beschikbaarheid van oefentesten kunnen veranderen. Sommige aanbieders verkopen naast gratis voorbeelden ook betaalde oefenpakketten. Controleer daarom vooraf wat je kosteloos kunt gebruiken.
Mijn advies is om een paar keer onder tijdsdruk te oefenen. Besteed vooral aandacht aan het begrijpen van de instructies en het herkennen van patronen. Ga niet eindeloos door. Een uitgerust brein presteert doorgaans beter dan een oververmoeid brein dat de avond ervoor nog twintig testen heeft gemaakt.
Ben je zelf gevraagd om als assessor op te treden? Zorg dan dat je goed voorbereid, uitgerust en op tijd aanwezig bent. Bestudeer de beoordelingscriteria, stem vooraf af met je collega-assessoren en zorg dat je voldoende gelegenheid hebt om observaties vast te leggen.
Maak onderscheid tussen wat je feitelijk ziet en hoe je dat interpreteert. Noteer concreet gedrag en de effecten daarvan. Laat persoonlijke voorkeuren, sympathieën en eerste indrukken niet zwaarder wegen dan de afgesproken criteria.
Ook de omstandigheden verdienen aandacht. Een prettige temperatuur, voldoende frisse lucht, duidelijke instructies en een zorgvuldig ingerichte ruimte helpen deelnemers om tot hun recht te komen. Blijf tijdens het assessment neutraal en bewaar je oordeel voor de afgesproken beoordelingsmomenten.
Goede assessoren dragen bij aan een eerlijk en professioneel proces. Deelnemers moeten erop kunnen vertrouwen dat zij zorgvuldig worden beoordeeld en achteraf bruikbare, concrete feedforward ontvangen.
Bij Haagse Hoogvliegers begeleid ik professionals, leidinggevenden en teams die zich willen voorbereiden op een selectieassessment, ontwikkelassessment of teamassessment. Ook ben ik inzetbaar als extern assessor.
Tijdens een voorbereidingsgesprek kunnen we bijvoorbeeld werken aan het helder verwoorden van je kwaliteiten en ontwikkelpunten, het beantwoorden van lastige vragen, het oefenen van gesprekken of het versterken van je presentatievaardigheden.
Voor teams bieden we onder meer trainingen in luisteren, samenvatten en doorvragen, voortvarend voorzitten, stevig staan in intense situaties, met presentie presenteren, gestructureerd argumenteren en creatief denken. Daarbij werken we waar nodig samen met vakspecialisten.
Mijn uitgangspunt is eenvoudig: een goede voorbereiding helpt je niet om iemand anders te worden, maar om beter te laten zien wie je bent en wat je in huis hebt.
Wil je onderzoeken wat voor jou of jouw team zinvol is? Neem gerust contact op via petra.hiemstra@haagsehoogvliegers.nl of bel 06-33803867.